مقدمه 
ویروس نقص ایمنی انسانی (HIV) بر تمام جنبه‌های زندگی اعم از روانی، اجتماعی، جسمی و معنوی تأثیر می‌گذارد و موجب ترس از زندگی می‌شود [1]. ابتلا به این ویروس موجب از دست دادن موقعیت اجتماعی، اقتصادی و اشتغال می‌شود. بنابراین ارزیابی مشکلات روانی، خانوادگی و اجتماعی در این افراد در کنار مسائل درمانی آن‌ها بسیار حائز اهمیت است [2]. 
پژوهش‌های اخیر در حیطه‌ روان‌شناسی سلامت به نقش توانمندی شناختی افراد در سازگاری با بیماری‌های مزمن ازجمله بیماران مبتلا به نقص ایمنی انسانی (HIV) توجه کردند و معتقدند که ضعف در این توانایی‌ها می‌تواند موجب پیامدهای مخربی در روند درمان، کیفیت زندگی، سلامت روان و سازگاری با این بیماری‌ها شود [3]. تنظیم هیجان به‌عنوان یک فرایند مهم در پژوهش و درمان آسیب‌شناسی روانی و برخی حالات آسیب‌شناسی جسمانی مورد توجه قرار گرفته است [4]. پژوهش‌ها نشان می‌دهد که افراد مبتلا به HIV آشفتگی هیجانی زیادی را تجربه می‌کنند [5]. تنظیم هیجان ازجمله عوامل روان‌شناختی است که در بیماران مبتلا به HIV می‌تواند به‌عنوان یک عاملی کلیدی در جهت مقابله مؤثر در برابر هیجانات تنش‌زای ناشی از بیماری و پیامدهای آن مطرح باشد [6]. 
درواقع تنظیم هیجان به توانایی درک هیجان‌ها، تعدیل تجربه و ابراز هیجان‌ها اشاره می‌کند و فرض بر این است که یکی از عوامل اساسی بهزیستی و کنش‌وری موفق بوده و نقش مهمی در سازگاری با وقایع استرس‌زای زندگی ایفا می‌کند [7]. راهبردهای تنظیم شناختی هیجانی، به نحوه تفکر افراد پس از بروز یک تجربه منفی یا واقعه آسیب‌زا اطلاق می‌شود. نظم‌دهی هیجان، فرایند درونی و تبادلی است که فرد از طریق آن هیجان‌های جاری خود را به‌صورت هوشیار یا ناهوشیار مدیریت و مهار می‌کند و به این وسیله حالت یا برانگیختگی خود را نظم می‌دهد [8]. نظم‌دهی هیجان مسئول نظارت، ارزیابی و تعدیل واکنش‌های فرد است و به فرد در دستیابی به اهدافش یاری می‌کند. راهکارهای شناختی برای تنظیم هیجان در مواجهه با شرایط ناگوار عبارت‌اند از: سرزنش خود، سرزنش دیگران، نشخوارگری، تلقی فاجعه‌آمیز، دیدگاه وسیع‌تر، تمرکز مجدد مثبت، ارزیابی مثبت، پذیرش شرایط و برنامه‌ریزی کردن [8]. راهبردهای ناسازگارانه تنظیم شناختی هیجان مانند سرزنش خود، فاجعه‌سازی، سرزنش دیگران و سرکوب فکر تأثیر مخربی بر سلامت روان و کیفیت زندگی دارد و با نابسامانی هیجانی مانند افسردگی، اضطراب، خشم و پرخاشگری همراه است [9].
در راستای شناسایی و استفاده از راهبردهای درمانی مؤثر درزمینه کمک به کاهش آسیب‌های روانی‌اجتماعی در بیماران مبتلا به HIV، به نظر می‌رسد طرح‌واره درمانی می‌تواند یک مداخله اثربخش در این زمینه باشد [10]. عوارض روانی‌اجتماعی ناشی از این بیماری فشار روانی بسیاری را بر بیماران تحمیل می‌کند و می‌تواند آن‌ها را در شرایط ناتوان‌کننده و آزاردهنده‌ای قرار دهد که موجب ضعف روانی و کاهش ظرفیت درونی و درنتیجه بروز و تشدید طرح‌واره‌های ناسازگار در ذهن این بیماران شود [11]. 
هدف اولیه این مدل روان درمانی، ایجاد آگاهی روان‌شناختی و افزایش کنترل آگاهانه بر طرح‌واره‌هاست و هدف نهایی آن بهبود طرح‌واره‌ها و سبک‌های مقابله‌ای است [12]. مطالعات گذشته نشان می‌دهد این رویکرد درمانی در بهبود اضطراب، افسردگی، خودکارآمدی، اختلالات شخصیت، کیفیت زندگی، سازگاری با بیماری و سلامت روان در افراد و گروه‌های مختلف اثربخشی معنادار داشته است [13، 14].
ازنظر یانگ و همکاران، طرح‌واره‌های ناسازگار اولیه شامل باورها و الگوهای ثابتی است که از دوران کودکی و نوجوانی به‌ وجود آمده است و تا بزرگسالی ادامه می‌یابد. این باورها درمقابل تغییر، مقاومت زیادی از خود نشان می‌دهند و فرد ازطریق باورهای پیش‌گفت به دنیای اطراف می‌نگرد. این باورهای بنیادین درباره خود، دیگران و محیط به‌طور معمول از ارضا نشدن نیازهای اولیه به‌خصوص نیازهای عاطفی در دوران کودکی سرچشمه می‌گیرد [15]. طرح‌واره‌های ناسازگار اولیه تا میزان زیادی ناکارآمد هستند. به‌عبارتی، الگوهای هیجانی و شناختی هستند که در اوایل زندگی شکل می‌گیرند و در سراسر طول زندگی تکرار می‌شوند [16]. جفری یانگ، 18 طرح‌واره ناسازگار اولیه را بیان می‌کند که عبارت است از: رهاشدگی/بی‌ثباتی، بی‌اعتمادی/ بد رفتاری، نقص/شرم، محرومیت هیجانی، خویشتن‌داری/خودانضباطی ناکافی، انزوای اجتماعی/ بیگانگی، وابستگی/ بی‌کفایتی، شکست، آسیب‌پذیری به ضرر و بیماری، خویشتن تحول‌نیافته/گرفتار، اطاعت، ایثارگری، بازداری هیجانی، معیارهای سخت‌گیرانه، استحقاق/ بزرگ‌منشی، پذیرش‌جویی/ جلب توجه، منفی‌گرایی/ بدبینی و تنبیه [15]. 
جفری یانگ و همکاران با یکپارچه‌سازی اصول و مبانی رویکردهای شناختی، رفتاری، گشتالت و دلبستگی، سازنده‌گرایی و روابط شیء، مدل درمانی ارزشمندی ایجاد کردند که طرح‌واره درمانی گفته می‌شود؛ همچنین چهارچوب نظری استفاده‌شده در آن، جهت درمان بیماران مبتلا به اختلالات شخصیت، مسائل شخصیت‌شناختی، اختلالات مزمن و انواع دیگر مشکلات فردی و زوج به کار می‌رود [15]. طرح‌واره درمانی برنامه منسجمی برای ارزیابی و تعدیل طرح‌واره‌های ناسازگار اولیه فراهم می‌سازد. ابتدا سنجش و آموزش است که به شناسایی طرح‌واره‌ها و سبک‌های مقابله‌ای فرد و ریشه‌های تحولی آن‌ها در دوران کودکی می‌پردازد و مدل طرح‌واره‌ها را به فرد آموزش می‌دهد؛ دوم تغییر است که از تکنیک‌های شناختی (آزمون واقعیت و باز تعبیر)، تکنیک‌های تجربی (تصویرسازی و گفت‌وگو با والدین)، تکنیک‌های بین فردی (رابطه درمانی برای میسرساختن باز والدینی حدومرزدار) و شکستن الگوهای رفتاری (برای تغییر الگوهای رفتاری) استفاده می‌شود [17]. 
مطالعات انجام‌شده در این زمینه نشان داد طرح‌واره درمانی بر راهبردهای تنظیم شناختی هیجان تأثیر مثبت دارد. فرمانی و همکاران در مطالعه خود نشان دادند، باتوجه‌به ابعاد روان‌شناختی مرتبط در افراد مبتلا به HIV، کمک به بیماران در جهت بهبود راهبردهای تنظیم هیجان و اصلاح طرح‌واره‌های هیجانی ناکارآمد آن‌ها از اهمیت بسزایی برخوردار است [11]. شیدایی و همکاران طرح‌واره درمانی را بر کاهش طرح‌واره‌های ناسازگار اولیه بیماران HIV با سابقه رفتارهای پرخطر تزریقی و جنسی مؤثر دانستند و نشان دادند طرح‌واره درمانی گروهی موجب کاهش مشکلات درون فردی و بین فردی افراد پیش‌گفت شده است [18].
 سیدعلی نقی و همکاران هم در پژوهش خود دریافتند وجود طرح‌واره‌های ناسازگار اولیه، کیفیت زندگی پایین و رفتارهای خودمراقبتی ضعیف در عدم تنظیم هیجانات بیماران مبتلا به HIV نقش اساسی دارد و میزان گرایش به ادامه درمان را در آن‌ها کاهش می‌دهد [19]. سید آسیابان و همکاران در پژوهش خود نشان دادند طرح‌واره درمانی تأثیر قابل ملاحظه‌ای بر راهبردهای تنظیم شناختی هیجان دارد [20]. معصومی‌تبار و همکاران در پژوهشی نشان دادند گروه درمانی مبتنی بر طرح‌واره درمانی هیجانی موجب افزایش رضایت زناشویی و تنظیم هیجان و مؤلفه‌های آن در زوجین می‌شود [21]. دیکلرک و همکاران نیز در پژوهشی دریافتند، طرح‌واره درمانی موجب کاهش حالات هیجانی ناسازگار، تقویت حالات عاطفی سالم، افزایش توانایی برای درخواست کمک و کاهش خطر خشونت در مجرمان دارای ناتوانی ذهنی شده است [10]. پژوهش همتی ثابت و همکاران  نیز نشان داد رویکرد طرح‌واره درمانی اثربخشی بیشتری نسبت به رویکرد رفتار درمانی دیالکتیکی بر ابعاد مزاج، شخصیت و تنظیم شناختی‌هیجانی در بیماران مبتلا به HIV داشته است [22]. 
باتوجه‌به میزان بالای استرس و هیجانات منفی که عمدتاً افراد دارای HIV تجربه می‌کنند و ازآنجایی‌که وضعیت شناختی و هیجانی می‌تواند نقش مهم و تأثیرگذاری بر روند سازگاری در بیماران مبتلا به HIV داشته باشد؛ پژوهش حاضر با هدف ارتقاء سلامت روان، تأثیر طرح‌واره درمانی بر تنظیم شناختی و هیجانی این افراد را مورد بررسی قرار داد. 

روش‌ها
پژوهش به‌صورت مداخله‌ای و از نوع طرح پیش‌آزمون-پس‌آزمون با گروه کنترل بود. جامعه آماری کلیه افراد مبتلا به HIV مراجعه‌کننده به مرکز مشاوره بیماری‌های رفتاری بیمارستان امام خمینی شهر تهران در سال‌های 1398 تا 1399 بود. 30 نفر از این افراد به روش نمونه‌گیری دردسترس انتخاب شدند، سپس آزمودنی‌ها به‌صورت تصادفی در دو گروه 15 نفری، آزمایش و کنترل قرار گرفتند. حجم نمونه با استفاده از جدول کوهن با اندازه اثر 0/05 و توان آزمون 0/80 برابر با 15 نفر برای هر گروه برآورده شده است و همچنین برای پژوهش‌های مداخله‌ای حداقل 15 نفر برای هر گروه توصیه شده است [23]. ملاک‌های ورود آزمودنی‌ها به این پژوهش، تشخیص بیماری ویروس نقص ایمنی انسانی براساس پرونده پزشکی بیمار و پزشک متخصص عفونی، دامنه سنی بین 26 تا 50 سال، داشتن حداقل سواد سوم راهنمایی برای پاسخ‌گویی به سؤالات و ملاک‌های خروج آزمودنی‌ها وجود اختلال و ویژگی‌های روان‌پریشی براساس پرونده پزشکی بیمار و داشتن بیش از 2 بار غیبت در جلسات آموزشی بود. رعایت اصول اخلاقی با کسب رضایت آگاهانه و محرمانه نگه داشتن اطلاعات آزمودنی‌ها انجام شد. 
جهت جمع‌آوری داده‌ها از فرم کوتاه پرسش‌نامه نظم‌جویی شناختی‌هیجانی گارنفسکی و همکاران [24] استفاده شد. این پرسش‌نامه به‌منظور ارزیابی راهبردهای شناختی که هر فرد بعد از تجربه رخدادهای تهدیدکننده یا استرس‌های زندگی به کار می‌برد، طراحی شد. برخلاف سایر پرسش‌نامه‌های مقابله‌ای که به‌صورت آشکار بین افکار و اعمال واقعی فرد تمایز قائل نمی‌شود، این پرسش‌نامه افکار فرد را پس از مواجهه با یک تجربه منفی و ناخوشایند ارزیابی می‌کند. این پرسش‌نامه دارای 36 گویه است که بر روی افراد 12 سال به بالا اجرا می‌شود.
 پرسش‌نامه تنظیم شناختی هیجان از 9 زیر مقیاس متفاوت شامل «سرزنش خود، سرزنش دیگران و نشخوارگری، تلقی فاجعه‌آمیز، دیدگاه وسیع‌تر، تمرکز مجدد مثبت، ارزیابی مثبت، پذیرش شرایط و برنامه‌ریزی کردن» است. دامنه نمرات مقیاس از 1 (تقریباً هرگز) تا 5 (تقریباً همیشه) در نظر گرفته‌ شده است. هر زیرمقیاس شامل 4 گویه است. در هر زیرمقیاس نمرات 4 عبارت با هم جمع می‌شود. بنابراین کمترین نمره 4 و بیشترین نمره 20 می‌باشد. هرچه نمره بالاتر باشد به معنای آن است که از آن راهبرد بیشتر استفاده می‌شود. در بررسی مشخصات روان‌سنجی آزمون گارنفسکی و همکاران ضریب آلفای کرونباخ در دامنه 0/62 تا 0/80 به دست آوردند [24]. نسخه فارسی فرم کوتاه پرسش‌نامه تنظیم شناختی‌هیجانی در ایران توسط حسنی اعتباریابی شد. دامنه آلفای کرونباخ 0/68 تا 0/82 نشان داد که 9 خرده‌مقیاس فرم کوتاه نسخه فارسی پرسش‌نامه نظم‌جویی شناختی هیجان دارای اعتبار مطلوبی است. افزون بر این تحلیل مؤلفه‌های اصلی ضمن تبیین 75 درصد واریانس، الگوی 9 عاملی اصلی پرسش‌نامه نظم‌جویی شناختی‌هیجانی را مورد حمایت قرار داد. همچنین همبستگی بین خرده‌مقیاس‌ها به نسبت بالابود [25].

روش اجرا
پس از دریافت معرفی‌نامه و دریافت کد اخلاق از دانشگاه آزاد اسلامی واحد سمنان و کسب مجوز از مرکز مشاوره بیماری‌های رفتاری بیمارستان امام خمینی(ره) تهران، تحقیق انجام شد. 40 نفر به طریق نمونه‌گیری دردسترس انتخاب شدند. درباره اهداف پژوهش و نیز محرمانه ماندن اطلاعات و مشخصات فردی، به شرکت‌کنندگان توضیحات لازم ارائه شد و اصول رازداری، شئونات انسانی و سایر ملاحظات اخلاقی رعایت شد. فرم رضایت‌نامه آگاهانه کتبی آزمودنی‌ها جهت شرکت در پژوهش تکمیل شد. به‌دلیل احتمال ریزش نمونه و جلوگیری از عدم اعتبار و تعمیم‌ناپذیری 40 نفر در نظر گرفته شد که درنهایت 30 نفر تا مرحله نهایی پژوهش، همکاری خود را ادامه دادند قبل از شروع مداخله، پیش‌آزمون اجرا شد. 
بعد از پاسخ به پرسش‌نامه، این افراد به‌صورت تصادفی در دو گروه، آزمایش و کنترل قرار گرفتند. سپس افراد گروه آزمایشی به‌مدت 10 جلسه 2 ساعته تحت آموزش گروهی با مدل طرح‌واره درمانی یانگ قرار گرفتند و گروه کنترل هیچ آموزشی دریافت نکرد. جلسات به شیوه پرسش‌وپاسخ، بحث گروهی و ارائه تکالیف خانگی در مرکز مشاوره بیماری‌های رفتاری اجرا شد. محتوا و اهداف جلسات برگرفته از دیدگاه طرح‌واره‌درمانی یانگ و همکاران [15] است که در جدول شماره 1 اشاره شده است.


طرح‌واره‌درمانی یانگ و همکاران در پژوهش همتی ثابت و همکاران مورد استفاده قرار گرفته است و نشان‌دهنده روایی و اعتبار مطلوبی می‌باشد [22]. پس از اجرای مداخله، اعضای هر دو گروه مجددأ پرسش‌نامه یادشده را تکمیل کردند. به منظور تجزیه‌وتحلیل داده‌ها از شاخص‌های آمار توصیفی (فراوانی و درصد و میانگین و انحراف‌معیار) و در بخش آمار استنباطی نیز از تحلیل کواریانس به کمک نرم‌افزار آماری SPSS نسخه 26 استفاده شد. 
پیش از تحلیل داده‌ها به روش تحلیل کوواریانس، جهت بررسی نرمال بودن داده‌ها از آزمون شاپیرو ویلک استفاده شد. سطح معناداری هر دو گروه بیشتر از 0/05 بود، درنتیجه داده‌های متغیرها نرمال است. جهت بررسی مفروضه همگنی واریانس‌ها با آزمون لون نشان داد این آزمون برای هیچ‌کدام از متغیرها معنادار نبود، بنابراین شرط همگنی واریانس‌های بین گروهی رعایت شده است. آزمون همگنی ضرایب رگرسیون نیز نشان داد، سطح معنا‌داری (F) تمام متغیرها بالاتر از 0/05 است؛ درنتیجه پیش‌فرض همگنی شیب رگرسیون رعایت شده است. 

یافته‌ها
برای بررسی تفاوت گروه‌ها ازنظر جنس، سطح تحصیلات و سن از آزمون کای‌اسکوئر استفاده شد. سطح معناداری برای متغیرهای یادشده حاکی از همسانی گروه‌ها بود (جدول شماره 2).


میانگین و انحراف‌معیار نمرات متغیرهای راهبردهای تنظیم شناختی‌ هیجانی در پیش‌آزمون و پس‌آزمون به تفکیک گروه‌ها در جدول شماره 3 ارائه شده است.


همچنین توزیع نرمال متغیرها با ارزیابی شاخص شاپیرو ویلک مورد بررسی قرار گرفت که معنادار نبودند و درنتیجه توزیع متغیرها نرمال می‌باشد (P>0/05). 
جدول شماره 4 نتایج تحلیل کوواریانس برای بررسی تفاوت گروه آزمایش و کنترل را نشان می‌دهد.


باتوجه‌به میزان F و مقدار P بین دو گروه آزمایش و کنترل در نمرات مؤلفه‌های تنظیم شناختی‌هیجانی، تفاوت معناداری وجود داشت (P<0/001) و به‌جز در نمرات مؤلفه‌های سرزنش دیگران و نشخوار فکری تأثیر معنادار نداشته است که به‌ترتیب (P=0/033) و (P=0/102) می‌باشد. بنابراین طرح‌واره درمانی بر مؤلفه‌های راهبردهای سازگار و ناسازگار تنظیم شناختی‌هیجان مبتلایان به HIV مؤثر بود، درحالی‌که بر مؤلفه‌های سرزنش دیگران و نشخوار فکری تأثیر معنادار نداشته است.

بحث
پژوهش حاضر با هدف تأثیر طرح‌واره درمانی بر راهبردهای سازگار و ناسازگار تنظیم شناختی‌هیجانی در افراد مبتلا به ویروس نقص ایمنی انسانی (HIV) انجام شد، نتایج نشان داد طرح‌واره درمانی موجب بهبود تنظیم شناختی‌هیجانی در افراد مبتلا به HIV شده است؛ به‌عبارتی، طرح‌واره درمانی موجب افزایش به‌کارگیری راهبردهای سازگار (پذیرش، تمرکز مجدد مثبت، تمرکز مجدد برنامه‌ریزی، ارزیابی مجدد مثبت و دیدگاه وسیع‌تر) و کاهش راهبردهای ناسازگار (سرزنش خود و تلقی فاجعه‌آمیز) در مواجهه با وقایع ناگوار شده است. 
می‌توان این یافته را چنین تبیین کرد که در طی طرح‌واره درمانی، جهت ارزیابی ابعاد هیجانی بیماران ازجمله تمرکز مجدد، ارزیابی مثبت، دیدگاه وسیع‌تر، پذیرش شرایط و برنامه‌ریزی کردن، توانمندی بیماران مبتلا را در کاربرد مهارت‌های تنظیم شناختی‌هیجانی مثبت افزایش داد تا فرایندهای بازبینی و تعدیل واکنش‌های هیجانی و پاسخ‌های شناختی، رفتاری، هیجانی و فیزیولوژیک در مقابل شرایط استرس‌زا نیز بهبود یابد. بنابراین می توان گفت، راهبردهای سازگارانه نظم‌جویی هیجانی، موجب می‌شود افراد با نگاهی متفاوت به ارزیابی پیامدهای بیماری خود بپردازند و با دید خوش‌بینانه‌ای به بیماری خود نگاه کنند. این امر موجب می‌شود بیمار، ناراحتی و تنیدگی روان‌شناختی کمتری را تجربه کند و راحت‌تر با آن رویداد کنار بیاید و برای بهتر شدن اوضاع زندگی‌ خود تلاش کند. درنتیجه‌ این امر اختلال‌های روان‌شناختی مانند غمگینی و ناامیدی کاهش می‌یابد و درپی آن کیفیت زندگی بهتری خواهد داشت [19]. 
همچنین در طول جلسات طرح‌واره درمانی، درمانگر با همکاری بیماران، الگوهای تنظیم شناختی‌هیجانی منفی مانند سرزنش خود، سرزنش دیگران، نشخوار فکری و تلقی فاجعه‌آمیز را در افراد مبتلا به HIV شناسایی می‌کند و سپس تلاش می‌کند تا آن‌ها را بازسازی، اصلاح و یا تغییر ‌دهد. بدین ترتیب، سرزنش خود و تلقی فاجعه‌آمیز در این بیماران کاهش می‌یابد که این فرایند، حکایت از تأثیر طرح‌واره درمانی بر تنظیم شناختی‌هیجانی منفی دارد. این یافته‌ با پژوهش‌های (همتی ثابت و همکاران[22] آهووان و همکاران [26] و معصومی تبار و همکاران [21] همسو می‌باشد. 
پژوهش‌های زیادی نشان دادند که طرح‌واره درمانی گروهی بر بهبود تنظیم شناختی‌هیجانی مؤثر است [20-22، 26]. آموزش طرح‌واره درمانی می‌تواند با آگاه کردن فرد از هیجانات مثبت و منفی، پذیرش و ابراز به موقع آن‌ها، نقش مهمی در کاهش رفتارهای مخرب و افزایش رفتارهای مطلوب داشته باشد [20]. طرح‌واره درمانی با تأکید بر تغییر سبک مقابله‌ای ناسازگار و طرح‌واره‌های ناسازگار شکل می‌گیرد و با ارائه تکنیک‌های شناختی‌رفتاری و با جایگزین کردن الگوهای رفتاری سازگارتر به‌جای سبک‌های مقابله‌ای ناسازگار و ناکارآمد، فرصتی برای بهبود راهبردهای تنظیم شناختی‌هیجانی فراهم می‌کند [10].
افراد مبتلا به ویروس نقص سیستم ایمنی انسان از راهبردهای سازگار (برنامه‌ریزی و سازمان‌دهی مجدد، ارزیابی مثبت و پذیرش) در مواجهه با مشکلات و رویدادهای منفی زندگی کمتر استفاده می‌کنند. تأکید عمده طرح‌واره درمانی در برانگیختگی هیجانی است و استفاده از تکنیک‌های تجربی و هیجانی که بخش مهم‌تری از این درمان را دربر می‌گیرد، کمک می‌کند تا فرد نسبت به هیجان‌های خود، آگاهی یابد، آن‌ها را بپذیرد و بهتر بتواند هیجانات خود را تنظیم کند. تکنیک‌های هیجانی کمک می‌کنند تا بیمار با سازماندهی دوباره هیجانی، یادگیری جدید، تنظیم عاطفه بین فردی، زمینه را برای استفاده درست از راهبردهای سازگارانه‌تر و تنظیم هیجانات فراهم سازد [10]. با برگزاری جلسات طرح‌واره درمانی، حالات هیجانی ناسازگار بیماران کاهش و حالات عاطفی سالم افزایش می‌یابد. درنتیجه، افزایش توانایی برای درخواست کمک و کاهش رفتارهای پرخطر را به دنبال دارد و موجب تخلیه هیجانی، رفتارهای خودمراقبتی و تعاملات اجتماعی سازنده‌‌تری می‌شود [10]. 
در این درمان، مهارت‌های تنظیم هیجان کمک می‌کند بیماران از رابطه بین افکار، احساسات و رفتارهای خود آگاه شوند و زمینه تغییرات فراهم شود و با شناخت الگوهای زیربنایی هیجانات ناسازگار و چالش با آن‌ها، همچنین تأکید ویژه بر رابطه درمانی، توجه به زمان گذشته و حال، بهره‌گیری از تکنیک‌های تجربی و به‌کارگیری الگوشکنی رفتارهای ناکارآمد موجب کاهش هیجانات منفی بیماران مبتلا به HIV می‌شود [22]. طرد هیجان، اختلال کنترل تکانه و ناتوانی در به‌‌کارگیری راهبردهای صحیح تنظیم هیجان در هنگام تجربه هیجانات منفی، از مشکلات رایج این افراد در تنظیم هیجان است، اما طرح‌واره درمانی با برقراری ارتباط درمانی و اتخاذ تکنیک‌های مواجهه همدلانه، احساسات منفی را تسکین می‌دهد و طرح‌واره‌های ناسازگار اولیه، ابهام عاطفی، آگاهی ضعیف از احساسات و رفتارهای پیشگیرانه ناسازگار را کاهش می‌دهد و موجب تنظیم هیجان می‌شود [26]. 
افراد مبتلا به ویروس نقص سیستم ایمنی انسان از راهبردهای ناسازگار (سرزنش خود، سرزنش دیگران، نشخوار فکری و فاجعه‌سازی) در مواجهه با مشکلات زندگی و رویدادهای منفی استفاده می‌کنند، بنابراین خطر بروز جنبه‌های مختلف آسیب‌شناسی در آن‌ها بیشتر می‌باشد و سطوح بالاتری از طرح‌واره‌های ناکارآمد را تجربه می‌کنند [11]. افرادی که طرح‌واره‌های هیجانی مثبت دارند، یعنی باورهایی زیربنایی سالم‌تری دارند که بر پذیرش و ابراز احساسات، جلب توجه دیگران، ارزش‌های والاتر و توافق تأکید می‌کنند، به شیوه مؤثری با استرس‌ها و تصورات نادرستی که در برخی جوامع در مورد این افراد وجود دارد، کنار می‌آیند. درمقابل بیمارانی که طرح‌واره‌های منفی در آن‌ها نیرومند است، ازنظر راهبردهای تنظیم هیجان درگیر نشخوار فکری می‌شوند که یک فرایند شناختی ناسازگارانه است، موجب تشدید و تداوم خلق منفی می‌شود و فرآیند حل مسئله را مختل می‌سازد [27].  
در این پژوهش طرح‌واره درمانی بر مؤلفه‌های سرزنش دیگران (P<0/033) و نشخوار فکری (P<0/102) تأثیر معنادار نداشته است که از این نظر با پژوهش‌های سررشته دارانپور ونامدارپور، [28] و نیکوگفتار و سنگانی [29] همسو نیست. 
سررشته دارانپور و نامدارپور نشان دادند طرح‌واره درمانی موجب کاهش نشخوارهای فکری ناشی از تعارضات زناشویی در زوجین می‌شود [28]. همچنین در پژوهش نیکوگفتار و سنگانی، طرح‌واره درمانی موجب کاهش نشخوارفکری در زنان مطلقه شد [29]. در تبیین، عدم معناداری مداخله طرح‌واره درمانی در سرزنش دیگران و نشخوار فکری را می‌توان ناشی از ویژگی‌های روانی افراد مبتلا به HIV دانست. برای مثال این افراد دیگران را مقصر در مبتلا شدن به بیماری HIV می‌دانند و در این زمینه دچار آشفتگی هیجانی زیادی می‌شوند. این افراد به احتمال زیاد خود را در شرایط استرس قرار می‌دهند و در محیط‌های استرس‌زا، سخت‌ترین راه حل را برمی‌گزینند. عدم توانایی در مدیریت رفتار و هیجانات منجر به ناکامی می‌شود که این امر ناراحتی، استرس، خصومت و درنهایت تشدید سرزنش دیگران و نشخوار فکری درپی خواهد داشت [30]. 
از محدودیت‌های این پژوهش، انتخاب نمونه دردسترس و عدم امکان پیگیری نتایج بود و همچنین، تنها به مبتلایان به HIV مراجعه‌کننده به مرکز مشاوره بیماری‌های رفتاری بیمارستان امام خمینی تهران اختصاص داشت. بنابراین پیشنهاد می‌شود از شیوه نمونه‌گیری تصادفی و در صورت امکان از پیگیری 3 تا 6 ماهه استفاده شود تا ماندگاری تأثیر این یافته‌ها در دراز مدت نیز بررسی شود. همچنین در حجم وسیع‌تر و سایر مراکز مشاوره تکرار شود. درنهایت باتوجه‌به نتایج پژوهش، پیشنهاد می‌شود متخصصان و درمانگران جهت بهبود تنظیم شناختی‌هیجانی در افراد مبتلا به HIV از این روش درمانی جهت ارتقاء سلامت و سازگاری با این بیماری استفاده کنند.

نتیجه‌گیری
درمجموع، نتایج پژوهش حاضر نشان داد افراد مبتلا به HIV به میزان بیشتری از راهبردهای منفی تنظیم هیجان استفاده و سطوح بالاتری از طرح‌واره‌های هیجانی ناکارآمد را تجربه می‌کنند. براین‌اساس، آموزش راهبردهای سازگارانه تنظیم هیجان و اصلاح طرح‌واره‌های ناکارآمد می‌تواند سازگاری آن‌ها با بیماری را تسریع کند.

ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
این مطالعه در کمیته اخلاق پژوهش‌های زیست پزشکی دانشگاه آزاد اسلامی واحد سمنان با (کد اخلاق IR.IAU.SEMNAN.REC.1399.007) تصویب شد.

 حامی مالی
این تحقیق هیچ‌گونه کمک مالی از سازمان‌های تأمین مالی در بخش‌های عمومی، تجاری یا غیرانتفاعی دریافت نکرد.

مشارکت نویسندگان
مفهوم‌سازی و طراحی مطالعه: مریم سادات مصطفی و مستوره صداقت؛ بازبینی نقادانه دست‌نوشته برای محتوای فکری مهم و نظارت بر مطالعه: مریم سادات مصطفی، مستوره صداقت و سید احمد سید علی نقی؛ تحلیل آماری: مریم سادات مصطفی و سید احمد سید علی نقی؛ تهیه پیش‌نویس دست‌نوشته، کسب، تحلیل و تفسیر داده‌ها: همه نویسندگان.

تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان، این مقاله تعارض منافع ندارد.

تشکر و قدردانی
از کارکنان محترم مرکز مشاوره بیماری‌های رفتاری بیمارستان امام خمینی(ره) تهران و تمامی افراد مبتلا به HIV که در این پژوهش ما را همراهی کردند، سپاسگزاری می‌شود.
 

References
1.Mirzaeidoostan Z, Zargar Y, Zandi Payam A. [The effectiveness of acceptance and commitment therapy on death anxiety and mental health in women with HIV in Abadan City, Iran. (persian)]. Iranian Journal of Psychiatry and Clinical Psychology. 2019; 25(1):2-13. [DOI:10.32598/ijpcp.25.1.2]
2.Skelton W M, Cardaciotto L, O’Hayer V, Goldbacher E. The role of self-compassion and shame in persons living with HIV/AIDS. AIDS Care. 2021; 33(6):818-26. [DOI:10.1080/09540121.2020.1769836] [PMID]
3.Sahraian K, Peyvastegar M, Khosravi Z, Habibi M. [Comparing cognitive rehabilitation and mixed treatment of cognitive rehabilitation with emotion regulation on quality of life in HIV patients with neuro cognitive disorders . (persian)]. Health Psychology. 2019; 8(29):25 -51. [Link]
4.Mohammad Khani Sh, Haddadi Koohsar A, Soleimani H, Etemadi A, SeyedAlinaghi S. [Prediction of resilience from cognitive emotion regulation in individuals with HIV infection (persian)]. Health Psychology. 2017; 6 (21):104-15. [Link]
5.White JR, Chang CC, So-Armah KA, Stewart JC, Gupta SK, Butt AA, et al. Depression and human immunodeficiency virus infection are risk factors for incident heart failure among veterans: Veterans aging cohort study. Circulation. 2015; 132(17):1630-8. [DOI:10.1161/CIRCULATIONAHA.114.014443] [PMID]
6.Hou R. A sociological study on emotion regulation in people living with HIV/AIDS in China. Berlin: Springer; 2021. [DOI:10.1007/978-981-16-1494-1]
7.Duarte A C, Matos A P, Marques C. Cognitive emotion regulation strategies and depressive symptoms: Gender’s moderating effect. Procedia - Social and Behavioral Sciences. 2015; 165:275-83. [DOI:10.1016/j.sbspro.2014.12.632]
8.Garnefski N, Koopman H, Kraaij V, ten Cate R. Cognitive emotion regulation strategies and psychological adjustment in adolescents with a chronic disease. Journal of Adolescence. 2009; 32(2):449-54.  [DOI:10.1016/j.adolescence.2008.01.003] [PMID]
9.Dodd A, Lockwood E, Mansell W, Palmier-Claus J. Emotion regulation strategies in bipolar disorder: A systematic and critical review. Journal of Affective Disorders. 2019; 24:262-84. [DOI:10.1016/j.jad.2018.12.026] [PMID]
10.de Klerk A, Keulen-de Vos M, Lobbestael J. The effectiveness of schema therapy in offenders with intellectual disabilities: A case series design. Journal of Intellectual & Developmental Disability. 2022; 47(3):218-26. [DOI:10.3109/13668250.2021.1978956]
11.Farmani-Shahreza S, Ghaedniay-jahromi A, Mohammad-Taghi Nasab M, Niknezhad M, Darharaj M, Sadeghi M, et al. [Comparison of cognitive emotion regulation strategies and emotional schemas in people with human immunodeficiency virus and normal people (persian)]. Iranian Journal of Psychiatric Nursing. 2015; 4(6):39-40. [DOI:10.21859/ijpn-04066]
12.Peeters N, van Passel B, Krans J. The effectiveness of schema therapy for patients with anxiety disorders, OCD, or PTSD: A systematic review and research agenda. British Journal of Clinical Psychology. 2022; 61(3):579-97. [DOI:10.1111/bjc.12324]
13.van Donzel L, Ouwens MA, van Alphen SPJ, Bouwmeester S, Videler AC. The effectiveness of adapted schema therapy for cluster C personality disorders in older adults-integrating positive schemas. Contemporary Clinical Trials Communications. 2021; 21:100715. [DOI:10.1016/j.conctc.2021.100715] [PMID]
14.Arntz A, Jacob GA, Lee CW, Brand-de Wilde OM, Fassbinder E, Harper RP, et al. Effectiveness of predominantly group schema therapy and combined individual and group schema therapy for borderline personality disorder: A randomized clinical trial. JAMA Psychiatry. 2022; 79(4):287-99. [DOI:10.1001/jamapsychiatry.2022.0010] [PMID]
15.Young JE, Klosko JS, Weishaar ME. Schema therapy: A practitioner’s guide. New York: Guilford Press; 2006. [Link]
16.Zerehpoush A, Neshatdoust HT, Asgari K, Abedi M, Sadeghi Hosnije Amir H. [The effect of schema therapy on chronic depression in students (Persian)]. Journal Research in Behavioural Sciences. 2012; 10(4):285-91. [Link]
17.Jafari A, Pouyamanesh J, Ghorbanian N, Kabiri M. [The effectiveness of schema therapy on moderating early maladaptive schemas and reducing students anxiety sensitivity (Persian)]. Journal ofInstruction and Evaluation. 2013; 6(24):79-91. [Link]
18.Sheidaei Shabro A, Kaffie SM, Fallahi M, Tousy H. [Effectiveness of schema therapy in reducing early maladaptive schemas of HIV/ AIDS with history sexual risk behaviors (Persian)]. Paper presented at: The First National Conference of Applied Researches in Educational Sciences and Psychology and Social Harms of Iran. January 2014; Tehran, Iran. [Link]
19.SeyedAlinaghi SA, MohsseniPour M, Aghaei E, Zarani F, Fathabadi J, Mohammadifirouzeh M. The relationships between early maladaptive schemas, quality of life and self-care behaviors in a sample of persons living with HIV: The potential mediating role of cognitive emotion regulation strategies. The Open Aids Journal. 2020; 14:100-7. [DOI:10.2174/1874613602014010100]
20.Seyedasiaban S, Manshaei GH, Askari P. [Comparison of the effectiveness of schema therapy and mindfulness on cognitive regulation of emotion adaptive strategies in psychoactive drug users (Persian)]. Knowledge & Research in Applied Psychology. 2017; 18(2):1-10. [Link]
21.Masoumi Tabar Z, Afsharinia K, Amiri H, Hosseini S.[The effectiveness of emotional schema therapy on emotional regulation problems and marital satisfaction of maladaptive women of the first decade of life (Persian)]. Journal of Psychological Sciences. 2020; 19(95):1497-506. [Link]
22.Hemmati Sabet V, Hoseini SA, Afsharinia K, Arefi M. [Comparison of the effectiveness of schema therapy and dialectical behavior therapy on temperament and character dimensions and cognitive emotion regulation strategies in patients with HIV. Iranian Evolutionary and Educational Psychology. 2021; 33(2):138-47. [DOI:10.52547/ieepj.3.2.138]
23.Delavar A. [Theoretical and practical foundations of research in humanities and social sciences (Persion)]. Tehran: Rushd Publications; 2020.
24.Garnefski N, Kraaij V, Spinhoven P. Negative life events, cognitive emotion regulation and emotional problems. Personality and Individual Differences. 2001; 30(8):1311-27. [DOI:10.1016/S0191-8869(00)00113-6]
25.Hassani J. [The psychometric properties of the Cognitive Emotion Regulation Questionnaire (CERQ) (Persion)]. Journal of Clinical Psychology. 2010; 2(3):73-84. [Link]
26.Ahovan M, Jajarmi M, Bakhshipoor A. Comparing the effectiveness of schema therapy and emotional schema therapy on emotion regulation of individuals with obsessive compulsive symptoms. International Journal of Behavioral Sciences. 2021; 14(4):239-45. [DOI:10.30491/IJBS.2020.225387.1238]
27.Mohammad Khani Sh, Soleimani H. SeyedAlinaghi S. [The role of emotional schemas in resilience of people living with HIV (persian)]. Journal of Knowledge and Health, Shahroud University of Medical Sciences and Health Services. 2014; 9(3):1-10. [Link]
28.Sarrashte Daranpour Z, Namdarpour F. [The effectiveness of schema therapy on rumination of women with marital conflicts in Isfahan (Persion)]. Rooyesh-e-Ravanshenasi Journal. 2022; 10(10):231-9. [Link]
29.Nikoguftar M, Sangani A. [The effectiveness of schema therapy on rumination, emotional social loneliness and general health of divorced women (Persion)]. Knowledge and Research in Practical Psychology. 2019; 21(2):1-12. [Link]
30.SeyedAlinaghi SA, Foroughi M. [Psychosocial problems in patients with HIV/AIDS infection (Persian)]. Tehran: Osane; 2011.  [Link]