مقدمه
مراقبت از بیمار بخش مهمی از فرایند بهبود بیماری است. در بین اعضای تیم درمان نقش پرستاران در زمینه ارائه مراقبت بسیار مهم و اساسی است. از علل آن میتوان به ارتباط مداوم پرستار با بیمار، حضور در تمام بخشها و سیستمهای بهداشتی درمانی و بالاتر بودن نسبت پرستاران به سایر پرسنل درمانی اشاره کرد. به نظر میرسد افزایش کیفیت کار پرستاران میتواند تأثیر بسزایی در افزایش کیفیت مراقبت داشته باشد [
1]. از طرفی، کیفیت ارائه مراقبت میتواند در درجهبندی و اعتباربخشی بیمارستانها تأثیرگذار باشد [
2].
سازمان بهداشت جهانی کیفیت مراقبت را اینگونه تعریف میکند: «میزان خدمات بهداشتی و درمانی ارائهشده به افراد و جمعیتهای بیمار که پیامدهای مطلوب سلامت را بهبود میبخشد و با دانش حرفهای منطبق است.» [
3]. برای رسیدن به این هدف مطلوب، ارائه مراقبتهای بهداشتی باید ایمن، مؤثر، بهموقع، کارآمد و فردمحور باشد [
4].
مراقبت پرستاری ایمن به عنوان استفاده از دانش و مهارتهای پرستاران برای ارائه مراقبت با کیفیت بالا تعریف میشود، بهطوری که خطر آسیب به بیماران در طول مراقبت پرستاری به حداقل میرسد [
5]. در واقع، انجام کار ایمن برای حفظ ایمنی بیمار، هسته مرکزی مراقبتهای پرستاری با کیفیت بالاست [
6]. امروزه با توجه به تغییر و توسعه سریع مراقبتهای بهداشتی، ارائه مراقبت باکیفیت مستلزم داشتن دانش بهروز و همچنین شایستگیهای حرفهای، مهارتهای مدیریتی و ظرفیت ارائه خدمات اخلاقمحور و ایمن است [
7].
از طرفی، میتوان عنوان کرد که لازمه افزایش کیفیت مراقبت داشتن یک محیط کار و عملکرد حرفهای است که از استقلال، کنترل بر محیط کار و روابط حرفهای بین پرسنل ایجاد میشود [
4]. در نتیجه، دستیابی به حرفهای بودن هدفی کلیدی برای پرستاران به شمار میرود [
7]. بر اساس مطالعات، عوامل مختلفی، از جمله سیاستهای سازمانی و سبکهای رهبری، چالشهای حرفهای، حجم کار، همکاران و مدیران، روابط با بیماران، استرس شغلی، رضایت شغلی، تصمیمگیری و استقلال بر عملکرد پرستاران در ارائه مراقبت از بیماران تأثیرگذار هستند [
8]. بین این عوامل، استقلال به عنوان یکی از عناصر اصلی عملکرد حرفهای در پرستاری محسوب میشود [
9].
بهطور کلی مراقبت از هر بیمار با توجه به شرایط او منحصربهفرد بوده و بدین جهت نیاز است که پرستاران استقلال حرفهای داشته باشند [
2]، زیرا استقلال حرفهای در پرستاری به عنوان توانایی پرستاران در تصمیمگیری مستقل بر اساس دانش کافی، تخصص بالینی و عملکرد مبتنی بر شواهد تعریف شده است. در واقع، استقلال عنصر مهم هویت حرفهای و کیفیت مراقبت در عمل بالینی است [
10]. همچنین بر اساس نتایج مطالعهای متاسنتز که در زمینه مفهوم استقلال حرفهای پرستاران انجام شد، استقلال حرفهای عبارت است از برخورداری از توانمندیهای حرفهای و داشتن قدرت استدلال بالینی و توانایی برقراری تعامل اثربخش با سایر اعضا تیم حرفهای [
11].
در همین راستا، مطالعات نشان دادهاند استقلال یکی از موارد مهم مرتبط با حرفه پرستاری است و نقش اساسی در عملکرد پرستاران در ارائه خدمات باکیفیت بالا به بیماران دارد [
8] و به عنوان مشارکت در تصمیمگیری درباره مراقبت از بیماران، توسعه فرایندهای بهبود کیفیت مراقبت پرستاری و ایمنی بیمار نقش کلیدی ایفا میکند [
12]. از طرفی، امروزه پرستاران باید درباره مراقبتهای بهداشتی به بیماران پاسخگو باشند. در عین حال، آنها باید در ایجاد روابط حرفهای با سایر کارکنان بهداشت و درمان تلاش کنند که تمام این موارد مستلزم وجود استقلال حرفهای در پرستاران است [
13].
استقلال حرفهای برای پرستاران میتواند احساس اعتماد و احترام را افزایش بدهد، مهارتهای حرفهای را بهبود بخشیده و ارتباط مؤثر با همکاران و پزشکان را ارتقا ببخشد [
8،
13]. در واقع، مشاهده شده که پرستاران دارای عملکرد مستقل مراقبتهای باکیفیتتری ارائه میکنند که نتیجه آن میتواند افزایش ایمنی بیماران باشد [
12]، اما برخلاف اهمیت این موضوع، تحقیقات نشان میدهند که سطوح استقلال پرستاران در حد متوسط بوده و تغییرات کمی در 20 سال گذشته داشته است و از طرفی، حمایت اندکی برای فعالیتهای مستقل وجود دارد [
14].
اما بر خلاف اشاره مقالات به نقش استقلال حرفهای پرستاران بر افزایش ایمن بیمار و بهبود کیفیت مراقبت، تاکنون مطالعهای با هدف بررسی ارتباط این 2 مؤلفه؛ یعنی استقلال حرفهای و ارائه مراقبت ایمن در پرستاران یافت نشد. این امر ضرورت انجام بررسیهای بیشتر را در این زمینه نشان میدهد.
از طرفی، شواهد نشان میدهد درصد قابل توجهی از پرستاران تازه فارغالتحصیلشده، در طول سال اول، تعداد قابل توجهی از چالشها و مشکلات ناشی از حجم کاری بیمار، فقدان شایستگی و مهارتهای پرستاری و شکاف بین تئوری و عمل را تجربه میکنند که این چالشها میتوانند بر ایمنی بیمار تأثیر بگذارند [
15].
همچنین بر اساس مطالعه انجامشده با عنوان حرکت پرستاران تازه فارغالتحصیلشده به سمت تقویت استقلال حرفهای خود و استقلال بیمار، پرستاران تازه فارغالتحصیلشده عنوان کردند که استقلال آنها در مواجهه با سایر اعضای تیم درمان، به دلیل پایین بودن مهارتهایشان، به دلیل احساس تحت نظر و ارزیابی بودن و مقایسه آنها با سایر افراد متخصص و باتجربهتر کاهش مییابد [
16].
از این رو، با توجه به اهمیت ارائه مراقبت ایمن و باکیفیت به بیماران و اهمیت نقش عملکرد مستقل پرستاران شاغل در بخشهای اورژانس در جهت ارائه مراقبتهای منحصربهفرد به بیماران با شرایط حاد و تهدیدکننده حیات، مطالعه حاضر با هدف تعیین ارتباط استقلال حرفهای در پرستاران تازهکار شاغل در بخشهای اورژانس با نحوه ارائه مراقبت پرستاری ایمن انجام شد.
روشها
در این مطالعه مقطعی از نوع تحلیلی، محیط پژوهش بخشهای اورژانس بیمارستانهای آموزشی و درمانی استان گیلان و جامعه پژوهش، همه پرستاران تازهکار (2 سال اول بعد از فراغت از تحصیل) بودند که به شیوه سرشماری وارد مطالعه شدند. معیارهای ورود به مطالعه عبارت بودند از: 2 سال اول بعد از زمان فراغت از تحصیل، داشتن حداقل مدرک کارشناسی، اشتغال در بخش اورژانس بیمارستان با حضور حداقل 6 ماه در این بخش و معیار عدم ورود عبارت بودند از: داشتن کارشناسی ارشد رشتههایی از پرستاری که نیاز به طرح دارند (مدیریت پرستاری، مراقبتهای ویژه، پرستاری اورژانس و پرستاری مراقبتهای ویژه نوزادان).
در این مطالعه از پرسشنامهای مشتمل بر 3 قسمت شامل اطلاعات جمعیتشناختی (سن، جنس، وضعیت تأهل، میزان تحصیلات، سابقه کار و سابقه کار در بخش فعلی و ساعات کاری در ماه)، پرسشنامه ارزیابی مراقبت پرستاری ایمن، پرسشنامه استقلال حرفهای پرستاران بالینی استفاده شد.
پرسشنامه استقلال حرفهای پرستاران بالینی 31 عبارت با طیف لیکرت 5 درجه (همیشه=5، اغلب=4، گاهی اوقات=3، به ندرت=2 و هرگز=1) دارد. همچنین نمره هر گویه از طریق حاصل ضرب نمره هر گویه در طیف لیکرتی در وزن هر گویه به دست میآید و در نهایت، حداقل نمره ممکن 95 و حداکثر 495 است. کسب نمره بالاتر نشاندهنده وجود استقلال حرفهای بالاتر خواهد بود. این پرسشنامه در سال 1399 توسط روحی و همکاران در پرستاران بالینی در ایران طراحی و روانسنجی شده است. پایایی ابزار با روش همسانی درونی در مطالعه ذکرشده با استفاده از آلفای کرونباخ 0/885 و ثبات ابزار با استفاده از ضریب همبستگی درون خوشهای 0/840 محاسبه شد. همچنین شاخص S-CVI/Avg پرسشنامه 0/964 تعیین شد [
11].
پرسشنامه ارزیابی مراقبت پرستاری ایمن 32 عبارت با طیف لیکرت 5 درجهای (همیشه=5، اغلب=4، گاهی اوقات=3، به ندرت=2 و هرگز=1) دارد. نمره واقعی هر گویه از طریق حاصل ضرب نمره هر گویه در طیف لیکرتی در وزن هر گویه به دست میآید که در نهایت، نمرهای بین 73 تا 365 حاصل میشود. کسب نمره بالاتر به معنای عملکرد بهتر در زمینه مراقبت پرستاری ایمن است. این پرسشنامه در سال 1396 توسط رشوند و همکاران در پرستاران بالینی در ایران روانسنجی شده است. برای پایایی پرسشنامه در مطالعه ذکرشده با روش همسانی درونی آلفای کرونباخ به میزان 0/92 محاسبه شد و ضریب همبستگی درونخوشهای نیز 0/78 بود که نشاندهنده ثبات ابزار است [
17].
جمعآوری دادهها پس از کسب مجوز از معاونت تحقیقات و فناوری دانشگاه و بیان اهداف برای واحدهای پژوهش و کسب رضایت آگاهانه از آنها انجام شد. برای گردآوری اطلاعات، پرسشنامه استقلال حرفهای پرستاران بالینی توسط هر یک از پرستاران به صورت خوداظهاری تکمیل شد و پرسشنامه ارزیابی مراقبت پرستاری ایمن هر یک از این پرستاران نیز توسط سرپرستاران آنها تکمیل شد.
البته با توجه به شلوغ بودن بخش اورژانس و کم بودن وقت پرستاران برای پاسخدهی، پرسشنامهها در اختیار پرستاران قرار گرفت تا در زمان مناسب در طول شیفت با توجه به شرایط حاکم در بخش به تکمیل پرسشنامهها بپردازند و در انتهای هر شیفت جمعآوری پرسشنامهها توسط محقق انجام شد.
برای آنالیز آماری نیز در ابتدا نرمال بودن دادهها از طریق آزمون کولموگروفاسمیرنف تعیین شد که بر اساس این آزمون مشاهده شد همه متغیرهای کمّی از توزیع نرمال پیروی میکردند؛ بنابراین تجزیهوتحلیل دادهها با استفاده از آزمونهای آمار توصیفی و استنباطی (آزمونهای تیمستقل، همبستگی اسپیرمن و پیرسون و آنالیز رگرسیون خطی ساده) و نرمافزار آماریSPSS انجام شد. برای تمام آزمونهای استنباطی 0/05>P معنادار در نظر گرفته شد.
یافتهها
در
جدول شماره 1، مشخصات جمعیتشناختی واحدهای پژوهششده آمده است.

بر اساس نتایج اکثریت شرکتکنندگان زن (75/4 درصد) و مجرد (69/6 درصد) بودند و میانگین سنی شرکتکنندگان 2/399±25/84 سال بود.
بر اساس نتایج میانگین نمره استقلال حرفه در پرستاران تازهکار بخش اورژانس 52/73±369/75 از 495 نمره بود و همچنین میانگین نمره ارائه مراقبت ایمن 41/91±307/85 از 365 نمره بود. همچنین بر اساس دستهبندی پیشنهادی پرسشنامه ارائه مراقبت ایمن، اکثریت واحدها عملکرد مطلوبی از نظر ارائه مراقبت ایمن داشتند.
بر اساس نتایج آزمون آماری تیمستقل مشاهده شد، بین جنس و تأهل با میانگین نمره ارائه مراقبت ایمن ارتباط معناداری وجود نداشت. همچنین بر اساس آزمون همبستگی پیرسون بین متغیرهای سن، سابقه کار پرستاری، سابقه کار در بخش اورژانس و ساعات کاری در ماه با متغیر ارائه مراقبت ایمن ارتباط معناداری نشان داده نشد (
جدول شماره 2).

تنها بر اساس آزمون همبستگی پیرسون مشاهده شد که متغیر استقلال حرفهای با ارائه مراقبت ایمن ارتباط معناداری دارد (0/0001>P و 0/483=r).
همانگونه که در
جدول شماره 3 آورده شده است، پس از ورود تمام متغیرهای با 0/05>P به مدل رگرسیون خطی مشاهده شد تنها متغیر پیشبینیکننده ارائه مراقبت ایمن، متغیر استقلال حرفهای است، به این صورت که به ازای هر یک واحد افزایش در نمره استقلال حرفهای شانس ارائه مراقبت ایمن تقریباً 0/133 برابر میشود.

به عبارتی، هرچه استقلال حرفهای پرستار بالاتر باشد، احتمال ارائه مراقبت ایمن توسط او افزایش مییابد.
بحث
در مطالعه حاضر به بررسی ارتباط استقلال حرفهای در پرستاران تازهکار شاغل در بخش اورژانس با نحوه ارائه مراقبت پرستاری ایمن پرداخته شده است که بر اساس مرور متون انجام شده، میتوان گفت اولین مطالعهای است که بهطور اختصاصی به این هدف پرداخته است، در حالی که در پژوهشهای انجامشده بیشتر بر اهمیت استقلال حرفهای با توجه به عدم پاسخگویی مراقبتهای روتین، متفاوت بودن نیازهای هر فرد هنگام درمان و نیاز به تصمیمگیری مستقل در شرایط بحرانی و اورژانسی و مراقبت ایمن به عنوان عنصر اصلی و اساسیترین اولویت یک پرستار هنگام ارائه مراقبت به بیماران تأکید شده و هر کدام به تنهایی به بررسی یکی از این 2 مفهوم متمرکز بودهاند، البته هر چند تأثیر این 2 مؤلفه بر یکدیگر تا حدودی در برخی متون قابل مشاهده بود [
18-
20].
بر اساس نتایج، ارتباط آماری معناداری بین استقلال حرفهای و ارائه مراقبت پرستاری ایمن مشاهده شد، بهطوری که نشاندهنده افزایش 0/133 برابری شانس ارائه مراقبت پرستاری ایمن به ازای یک واحد افزایش استقلال حرفهای بود. این یافته همسو با تئوری مدل زندگی کاری پرستاری (2008) است که توسط بیمارستان مگنت مطرح شده است [
21]. در این بیمارستانها بر حفظ و جذب پرستاران تأکید ویژهای میشود؛ زیرا ساختار آنها به گونهای است که عملکرد حرفهای پرستاران را از طریق استقلال بالینی، کنترل بر محیط کاری و روابط خوب پرستار و پزشک ارتقا میدهد که این امر در نهایت، منجر به ارتقای کیفیت مراقبت ارائهشده به بیمار میشود [
4].
همچنین در مطالعه کییانگ و همکاران نیز که با هدف بررسی رابطه استقلال شغلی، ادراکات خطمشی سازمانی و عملکرد ایمنی پرستاران انجام شد، مشاهده شد که استقلال شغلی با عملکرد ایمنی مرتبط است و بر اساس نتایج، نشان داده شد مدیران بیمارستان و مدیران پرستاری باید برای ارتقای استقلال شغلی تلاش کنند تا بتوانند به بهبود ایمنی بیمار کمک کنند [
22].
در مطالعه کاکمام و همکاران نیز که با هدف شناسایی نقش حرفهایگرایی و تفکر سیستمی در شایستگی ایمنی بیمار در میان پرستاران ایرانی انجام شد، نتایج نشان داد حرفهایگرایی پرستاران نقش اساسی به عنوان پیشبینیکننده در شایستگی ایمنی بیمار ایفا میکند؛ بنابراین به نقش آموزش و رهبری اثربخش برای کمک به پرستاران بیمارستان در درک حرفهای اشاره کرد [
23].
نتایج این مطالعه نیز در راستای مطالعه حاضر است؛ زیرا استقلال حرفهای یک عنصر اساسی از هویت حرفهای و یک جزء اساسی از حرفهایگری در پرستاری است و بر ارائه مراقبتهای پرستاری با کیفیت و ایمن تأثیر میگذارد. در عین حال، به پرستاران آزادی عمل میدهد تا به نفع بیمار عمل کنند. این امر فرصتی را برای اطمینان از ارائه مراقبت بهینه به پرستار میدهد؛ زیرا به پرستار اجازه تصمیمگیری سریع متناسب با شرایط بیمار را میدهد. این موضوع، نه تنها به پرستاران اقتدار بیشتری میدهد و به دانش آنها ارج مینهد، بلکه بیماران را از فرایند تصمیمگیری سریعتر نیز بهرهمند میکند [
24]. در نتیجه، بر اساس یافتههای مطالعه حاضر به نظر میرسد از استقلال حرفهای میتوان به عنوان فرصتی برای ارتقای مراقبت ایمن در پرستاران، به ویژه پرستاران تازهکار شاغل در بخش های اورژانس استفاده کرد.
بهطور کلی استقلال حرفهای یک مفهوم کلیدی در درک نقش پرستاران در ارائه مراقبت از بیمار است [
25]. در واقع، استقلال حرفهای به عنوان مشارکت در تصمیمگیری درباره مراقبت منحصربهفرد از بیماران و بهطور گستردهتر، توسعه فرایندهای مراقبت برای بهبود کیفیت پرستاری و ایمنی بیمار تلقی میشود؛ بنابراین مهم است که پرستاران را قادر به مشارکت در تصمیمگیری و برنامهریزی کرد [
12].
نتیجهگیری
یافتههای موجود در این مطالعه حاکی از ارتباط معنادار بین 2 مؤلفه استقلال حرفهای و مراقبت ایمن بین پرستاران بود. نتایج حاضر نشان میدهد که با افزایش استقلال حرفهای، پرستاران مراقبت ایمنتری ارائه خواهند کرد. در نتیجه، به نظر میرسد در صورتی که پرستاران درک بیشتری از کنترل بر عملکردشان، تصمیمگیری و آزادی عمل در جهت اقدام بر اساس ایمنی بیمار داشته باشند، این امر میتواند بر کیفیت و ارائه مراقبتهای ارائهشده تأثیر مثبت بگذارد.
از طرفی، با توانمندسازی پرستاران از طریق فراهم ساختن شرایط عملکرد بر اساس استقلال حرفهای، پرستاران ممکن است نسبت به تواناییهای خود برای تصمیمگیری و اقدام مستقل، اطمینان بیشتری داشته باشند که میتواند منجر به نتایج بهتر بیمار و ایمنی کلی در بخش اورژانس شود.
از دلایل آن میتوان به افزایش اعتماد به نفس در انجام امور با داشتن دانش کافی، افزایش توانایی تصمیمگیری و عمل بر اساس تشخیصهای پرستاری در شرایط خاص و اورژانسی، ایجاد توانایی عملکرد مستقل تا رسیدن تیم درمان، افزایش درک از خطمشیهای سازمانی و خوداظهاری در صورت بروز خطا و بهروزرسانی دائم دانش حرفهای به جهت سهیم شدن در تصمیمگیریها اشاره کرد.
بدین جهت نیاز است که در راستای افزایش استقلال حرفهای پرستاران تلاش کرد. این موضوع بر اهمیت ساختارها و سیاستهای سازمانی تأکید میکند که از استقلال پرستاران حمایت کرده و به آنها اجازه دهد تا از دانش و مهارتهای خود بهطور مؤثر برای ارائه مراقبت ایمن و با کیفیت بالا استفاده کنند.
با این حال از محدودیتهای این مطالعه، انجام آن تنها در یک جامعه محدود است؛ بنابراین پیشنهاد میشود پژوهشهای آتی بهطور وسیعتر و در جامعه آماری بالاتری انجام شود. همچنین انجام مطالعاتی برای بررسی عوامل زمینهای مؤثر بر رابطه بین ارائه مراقبت ایمن و استقلال حرفهای در عمل پرستاری بخش اورژانس پیشنهاد میشود.
ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
این مطالعه توسط کمیته اخلاق دانشگاه علومپزشکی گیلان با کد اخلاق به شماره IR.GUMS.REC.1400.495 تصویب شد.
حامی مالی
مطالعه حاضر با حمایت مالی کمیته تحقیقات دانشجویی معاونت تحقیقات و فناوری دانشگاه علومپزشکی گیلان انجام شده است.
مشارکت نویسندگان
مفهومسازی، طراحی مطالعه کسب، تحلیل و تفسیر دادهها: لیلا روحی بلسی، حسن شفاعتی شمامی، علی علیزاده، صادق پسندیدهفر، مجتبی مخصوص و احمد غلامی؛ تهیه پیشنویس دستنوشته: لیلا روحی بلسی، حسن شفاعتی شمامی، علی علیزاده و احمد غلامی؛ بازبینی نقادانه دستنوشته برای محتوای فکری مهم، نظارت بر مطالعه و تحلیل آماری: لیلا روحی بلسی و احمد غلامی؛ جذب منابع مالی: لیلا روحی بلسی.
تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان، این مقاله تعارض منافع ندارد.
تشکر و قدردانی
از معاونت محترم تحقیقات و فناوری اطلاعات دانشگاه علومپزشکی گیلان، کمیته تحقیقات دانشجویی و همه پرستارانی که در این پژوهش ما را همراهی کردند، سپاسگزاری میشود.