مقدمه
غرقشدگی سومین علت اصلی مرگومیرهای غیرعمدی در سراسر جهان است. در بسیاری از کشورهای توسعهیافته بعد از حوادث ترافیکی و جادهای، غرقشدگی دومین علت مرگ در کودکان کمتر از ۱۵ سال است [1، 2]. غرقشدگی بهعنوان «فرایند تجربه اختلال تنفسی ناشی از غوطهور شدن در مایع» تعریف شده است که یکی از دلایل مهم آسیب و مرگومیر قابلپیشگیری است[۳]. مرگ به علت خفگی ظرف ۲۴ ساعت بعد از افتادن در آب رخ دهد، غرقشدگی و زنده ماندن بعد از ۲۴ ساعت از افتادن در آب، بدون توجه به بهبودی یا مرگ، نزدیک غرقشدگی خوانده میشود [۴].
در دنیا مرگ ناشی از غرقشدگی نزدیک به نیممیلیون مورد در سال برآورد شده است که به نظر میرسد به علت عدم گزارش تمام موارد، مرگ ناشی از غرقشدگی بیش از این تعداد باشد. از طرفی به ازای هر مورد غرقشدگی که در اورژانس بیمارستان تحت مراقبت قرار میگیرند، حداقل 2 مورد نزدیک به غرقشدگی وجود دارد که ۷۰ درصد آنها را کودکان زیر ۵ سال تشکیل میدهند. بنابراین نزدیک به غرقشدگی 2 تا 20 برابر شایعتر از غرقشدگی است [۵].
مطالعات قبلی نشان میدهد نیمی از غرقشدگیهای منجر به فوت در کودکان زیر ۱۵ سال رخ میدهد که بیشتر آنها در کشورهای با درآمد پایین و متوسط رخ میدهد. با وجود این چرخه غرقشدگی کودکان در کشورهای مختلف متفاوت است [۶، ۷]. در ایران میزان بروز مرگ سالیانه ناشی از غرقشدگی در میان کودکان زیر ۱۵ سال تمام ۶/۱۲ نفر در 100 هزار نفر جمعیت گزارش شده است. اگرچه ممکن است این میزان گزارششده کمتر از آمار واقعی باشد[۴].
محلهای شایع غرقشدگی نیز برحسب سن کودکان متفاوت است. در کودکان کمتر از 1 سال استخرهای شنای خانگی بهخصوص وان حمام و در نوجوانان رده سنی 15 تا 19 سال آبهای طبیعی چون نهر، رودخانه و دریاچه شایعترین محلهای غرقشدگی را تشکیل میدهند .غرقشدگی در روزهای آخر هفته و ماههای گرم سال شایعتر است[۸]. هدف از این مطالعه تعیین بار منطقهای غرقشدگی کودکان در ایران (استان گیلان) بین سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰ است.
روشها
این مطالعه توصیفی و بهصورت گذشتهنگر و بر پایه نظام ثبت ملی موارد غرقشدگی که توسط مرکز تحقیقات ترومای دانشگاه علومپزشکی گیلان راهاندازی شده است، طراحی شد. معیارهای ورود: کلیه کودکان زیر ۱۵سال تمام که دچار حادثه غرقشدگی شدند و نجاتیافته یا فوت کردهاند و داشتن پرونده در اورژانس ۱۱۵، هلال احمر و پزشکی قانونی، آتشنشانی و مراکز بهداشتی و درمانی استان گیلان در بازه زمانی ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰. معیار خروج: درصورتی که اطلاعات افراد حادثهدیده در پرونده بیماران ناقص میبود از مطالعه خارج میشد. در پژوهش حاضر یک چکلیست شامل متغیرهای سن، جنس، مکان غرقشدگی، وضعیت بومی، ماه وقوع حادثه، زمان غرقشدگی و پیامد نهایی و علت احتمالی غرقشدگی بود واطلاعات ثبتشده در پرونده کودکان باتوجهبه معیارهای ورود تکمیل شد. تحلیل دادهها در این مطالعه بهصورت نحلیل سری زمانی بود و هدف آن برآورد میزان غرقشدگی براساس ماه بود. در مطالعه حاضر 60 باکس نمونه، معادل 60 ماه مطالعه برآورد شده است. باتوجهبه اینکه فرایند غرقشدگی یک فرایند فصلی است امکان دارد باکسهایی که مربوط به فصل زمستان و گاه پاییز است خالی از نمونه بماند و برخی باکسها دارای چندین نمونه باشد.
برای تحلیل دادههای گردآوریشده ابتدا بهصورت توصیفی از روشهایی مانند درصد گرفتن، میانگین، فراوانی و انحراف معیار استفاده شد. برای تحلیل دادهها از مدل روند آنالیز ARMA استفاده شد[۹] و این مدل در بلندمدت اتفاقات را تخمین خواهد زد. ابتدا باتوجهبه اطلاعات موجود مشخص شد بهطور متوسط در هر سال چقدر احتمال غرقشدگی در کودکان وجود دارد. در نظر داشته باشید غرقشدگی در استان گیلان بسیار وابسته به سفرهای مسافران و تمایل به شنا کردن توسط مردم بومی منطقه است. همهگیری کرونا و قرنطینههای طولانی منجر به کاهش سفرها به شمال کشور و کاهش تمایل به حضور و شنا کردن مردم بومی در دریا شد که روی روند غرقشدگی در طول مدت مطالعه و متغیر تحت بررسی ما تأثیر گذاشت. باتوجهبه نتایج بهدستآمده در مدل تحت بررسی، آنالیزهایی بهصورت شبیهسازی انجام شد و نتایج بهدستآمده بهصورت نمودار رسم شد تا نتایج نهتنها بهصورت عدد و نوشتاری، بلکه بهصورت بصری نیز قابلرؤیت و بررسی باشد (تصویر شماره ۱).
یافتهها
در این مطالعه دادههای آماری مربوط به ۱۰۶ کودک حادثهدیده در بازه زمانی مطالعه مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفتند: ازنظر جنسیت (۶۷ درصد) ۷۱ مورد پسر و (۳۳ درصد) ۳۵ مورد دختر بودند. دادههای مطالعه نشان داد بیشترین گروه سنی حادثهدیده ۱۱ تا ۱۵ سال تمام (۵۴/۷ درصد) بودند و گروه سنی ۶ تا ۱۰ سال تمام (۲۷/۳ درصد) و کمتر از ۵ سال تمام (۱۸ درصد) ردههای دوم و سوم فراوانی نسبی را تشکیل میدادند.
بررسی فراوانی موارد غرقشدگی براساس مکان غرقشدگی نشان داد بیشترین فراوانی مربوط به غرقشدگی در دریا بود (۶۶ درصد) و سپس رودخانه با (۱۱/۳ درصد) در رده بعد قرار گرفت (جدول شماره ۱).
ازنظر فراوانی موارد غرقشدگی براساس شهرستانهای استان گیلان داده این مطالعه نشان داد بیشترین فراوانی موارد غرقشدگی در شهرستان رشت (۱۷/۹ درصد) و سپس بندرانزلی و لنگرود (۱۷ درصد) بوده است.
یافتههای این مطالعه نشان داد از ۱۰۶ مورد کودک غرقشده در طول مطالعه ( ۴۸/۱درصد) ۵۱ مورد آن توسط سازمان اورژانس و ۳۴ مورد (۳۲ درصد) توسط هلال احمر و ۲۰ مورد (۱۹ درصد) توسط پزشکی قانونی و 1 مورد توسط آتشنشانی گزارش شده است.
دادههای این مطالعه همچنین نشان داد بیشترین فراوانی غرقشدگی در ماههای فصل تابستان (تیر، مرداد و شهریور) و کمترین فراوانی غرقشدگی نیز در فصل زمستان (دی، بهمن و اسفند) اتفاق افتاده است (جدول شماره ۲).
ازنظر زمان حادثه غرقشدگی دادهها نشان داد بیشترین حادثه غرقشدگی بین ۱۲ ظهر تا ۲۰ شب (۶/۵۶ درصد) رخ داده است. بین ساعت 20 تا 8 شب ۳۲/۱ درصد موارد و بین ساعت ۸ صبح تا ۱۲ ظهر ۳/۱۱ درصد موارد رخ داده است.
در طول ۵ سال مطالعه ۶۳ نفر (۵۹/۵ درصد) از کودکان در اثر حادثه غرقشدگی جان خود را از دست دادند (جداول شماره 3 و 4). ۳۹ نفر از این کودکان غرقشده، در صحنه حادثه فوت شدند.
تحلیل دادهها با استفاده از مدل روند آنالیز ARMA در تصویر شبیهسازیشده شماره 1 موارد غرقشدگی کودکان زیر ۱۵ سال تمام نشان داد موارد مرگومیر ناشی از غرقشدگی با روند بسیار بسیار کندی در طول دوره مطالعه کاهش یافته است.
بحث
در مطالعه حاضر دادههای آماری مربوط به ۱۰۶کودک حادثهدیده در بازه زمانی مطالعه مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفتند. ۶۷ درصد کودکان پسر و ۳۳ درصد دختر بودند. همچنین فراوانی گروه سنی نشان داد بیشترین گروه سنی درگیر ۱۱ تا ۱۵ سال (۵۴/۷ درصد) و سپس ۶ تا ۱۰ سال (۲۷/۳ درصد) است. در مطالعه موحدیان و همکاران نشان داده شد کودکان 1 تا 4 ساله اکثریت موارد (۸۷/۲ درصد) غرقشدگی را تشکیل میدادند [۱۰] همچنین نسبت جنس پسر به دختر تقریباً ۲ به ۱ (۶۵/۹ درصد در برابر ۳۴/۱ درصد) بود. دادههای مطالعه موحدیان ازنظر گروه سنی همسو با این مطالعه نبود، ولی ازنظر نسبت جنسیتی مرد به زن مشابه همدیگر بودند.
در مطالعه دیگر بررسی انجامشده بر روی ۲۸ مورد غرقشدگی در کودکان 1 تا 13سال در عربستان سعودی، ۷۹ درصد از کودکان زیر ۶ سال بودند [۱۱] که همسو با مطالعه موجود نیست. در مطالعه سوسیوا و همکاران که برروی ۳۱ کودک غرقشده صورت پذیرفت ۲۰ کودک (۶۴/۵ درصد) در محدوده سنی 1 تا 4 سال بودند و نسبت پسران به دختران نیز ۲ به ۱ بود [۱۲]. مطالعه سوسیوا نیز ازنظر گروه سنی همسو با مطالعه موجود نبود، ولی ازنظر نسبت جمعیتی همسو است. در مطالعه دیگری از ۱۶۹ مورد غرقشدگی در کودکان زیر ۵ سال در استرالیا نسبت جنس مذکر به مؤنث ۶ به ۱ بود که همسو با مطالعه موجود نیست [۱۳]. در مطالعه دیگری که از سالهای ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۳ بر روی ۱۵۰۱۲ بیماری که به علت غرقشدگی در اورژانس تحت درمان قرار گرفته بودند انجام شد، ۸۳ درصد آنها زیر ۲۰ سال و ۵۷ درصد کودکان صفر تا 4 سال بودند [۱۰]. نتایج تمامی مطالعات فوق با نتایج مطالعه ما درمورد نسبت جنس مذکر به مؤنث همراستا بود، ولی درمورد بازه سنی ناهمسو بود. در تبیین این نتایج میتوان گفت خصوصیات رفتاری کودکان پسر (مانند تجسس بیشتر، بازیگوشتر بودن آنها و تمایل بیشتر به بازیهای آبی در محیطهای باز) و مسائل فرهنگیاجتماعی خاص که باعث محدودتر بودن کودکان دختر میشود، میتواند نقش مؤثری در افزایش موارد غرقشدگی در جنس پسر نسبت به دختر داشته باشد.
در اکثر مطالعات بازه سنی صفر تا 4 سال بیشترین میزان مرگ ناشی از غرقشدگی را برخلاف مطالعه حاضر (۱۱ تا ۱۵ سال) داشت. باتوجهبه این آمار میتوان گفت ازآنجاکه بیشتر موارد غرقشدگی از مسافران استانهای دیگر هستند و معمولاً در طول مسافرت کودکان در بازه سنی صفر تا ۶ سال بیشتر توسط پدر و مادر مراقبت میشوند، کمتر دچار حوادث غرقشدگی شدند. از طرفی بیشتر موارد غرقشدگی زیر ۴ سال در خانه، وان حمام و حوض رخ میدهد [۱۳]. یکی دیگر از این دلایل میتواند این باشد که در استان گیلان کمتر از کشورهای دیگر از وان حمام استفاده میشود یا در کمتر خانهای در استان به سنت و سبک قدیمی در حیاط حوض آب ساخته شده است. در کودکان غرقشده در بازه ۱۱ تا ۱۵ سال تحرک زیاد، کنجکاوی بیشازحد و عدم درک صحیح کودک از خطر و عدم نظارت و مراقبت کافی والدین و غفلت آنها حتی برای لحظاتی کوتاه میتواند از علل دیگر افزایش شیوع در آب افتادن کودکان باشد [۱۴، ۱۵].
در مطالعه حاضر فراوانی غرقشدگی براساس مکان غرقشدگی بیشترین فراوانی مربوط به غرق شدن در دریا (۶۶ درصد) و سپس رودخانه (۱۱/۳ درصد) بود. در بسیاری از نقاط جهان آبهای طبیعی بیشترین محل اولیه غرقشدگی کشنده کودکان است. در همین راستا تورگوت و همکاران گزارش کردند بیشترین مکان برای غرقشدگی کشنده در ترکیه غرق شدن درآبهای طبیعی (۵/۷۵ درصد از کل مرگ) است. بهطور مشابه، وانگ و همکارانش [۱۶] بیان کردند ۶۷ درصد از کل غرقشدگیهای مرگبار در چین در آبهای طبیعی رخ داده است. دادههای مطالعات مذکور با نتایج مطالعه ما همسو است. درحالیکه استخرها محل اصلی غرقشدگی در ایالات متحده آمریکا بودند و وانهای حمام محل اصلی غرقشدگی در ژاپن بودند [۱۷]. مکانهای غرق شدن باتوجهبه وضعیت درآمد کشورها متفاوت است. بهعنوان مثال کودکان در کشورهای با درآمد کم و متوسط بیشتر در آبهای آزاد غرق میشوند و کودکان در کشورهای با درآمد بالا بیشترین غرقشدگی آنها در استخرها است [۱۸].
در مطالعه حاضر بیشترین فراوانی مربوط به غرقشدگی در فصل تابستان و کمترین فراوانی مربوط به فصل زمستان است و ازنظر زمان غرقشدگی بیشترین حادثه غرقشدگی بین ۱۲ظهر تا ۲۰ شب برابر با ۵۶/۶ درصد رخ داده است و ساعت ۲۰ شب تا ۸ صبح با 1/32 درصد موارد و ساعت ۸ تا ۱۲ صبح برابر با ۳/۱۱ درصد میباشد. در مطالعه مشرف حسین وسید حسن عبدالله نشان داده شد تقریباً تمام (۹۷ درصد) غرقشدگیها در ساعات روشنایی روز بین ساعت ۱۰ صبح تا ۲ بعدازظهر رخ داده است [19]. همچنین مطالعات مشابهی درمورد زمان غرقشدگی انجام شد که نشان دادند غرقشدگی در طول روز بین ۶:۰۰ صبح تا ۹ شروع میشود و بین ۱۷ تا ۱۸ پایان مییابد [۲۰]. اگرچه بیشترین موارد غرقشدگی در مطالعه ما در زمان روز اتفاق افتاده، ولی 32/1 درصد حوادث که در نیمههای شب اتفاق افتاده نیاز به بررسی بیشتری دارد.
در مطالعه حاضر از میان ۱۰۶ نفری که در معرض غرقشدگی قرار گرفتند درمجموع ۳۹ نفر (۳۶/۸ درصد) قبل از مراجعه به بیمارستان جان خود را از دست دادند. از ۵۷ نفر که بعد از غرقشدگی به بیمارستان ارجاع داده شدند ۲۴ نفر (۲۲/۷ درصد) جان خود را از دست دادند و مابقی ۳۳ نفر (۳۱/۱ درصد) ترخیص شدند و ۱۰ نفر (۹/۴ درصد) نیز پس از مراجعه سرپایی بهبود یافتند. در همین راستا در مطالعه موحدیان و همکاران [۱۰] نتیجه نهایی بیماران بهصورت ۳۹ مورد (۸۳ درصد) بهبودی کامل و ۸ مورد (۱۷ درصد) مرگ بوده است که با دادههای مطالعه ما همسو نیست.
در مطالعه دیگر بر روی ۳۱ مورد بیمار غرقشده، ۷۰ درصد قربانیان در ظرف ۲۴ ساعت بهبودی کامل داشته و ۲۵.۸ درصد آنها که دربخش مراقبتهای ویژه بستری بودند، به علت پنومونی، هیپوکسی، خونریزی داخل مغزی و سندروم زجر تنفسی(ARDS) فوت کردند که با مطالعه ما همسو است [۱۲]. همچنین بررسی دیگر روی ۱۶۹ کودک با ۹۳ درصد بهبودی کامل، ۷ درصد عوارض نورولوژیک با درجات متغیر خفیف تا شدید همراه بوده است [۱۵]. در یک مطالعه دیگر که روی ۲۸ مورد غرقشدگی در کودکان زیر ۱۳ سال انجام شده بود، ۴۳ درصد بهبودی کامل، ۳۹ درصد مرگ مغزی و ۱۸ درصد اختلالات شدید نورولوژیک گزارش شده است که با مطالعه ما همسو است [۱۳]. به نظر میرسد عاقبت غرقشدگی به 2 صورت است: اکثریت قربانیان پیشآگهی خوبی داشته و بهبودی کامل یا اختلالات نورولوژیک مختصر پیدا میکنند و یا پیشآگهی آنها بد بوده و وضعیت نباتی یافته یا از بین میروند. شرایط بینابینی بسیار اندک است [۲۱].
نتایج با استفاده از تحلیل روند با استفاده از سری زمانی در این تحقیق نشان داد روند مرگ ناشی از غرقشدگان برای سالهای ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰ رو به کاهش است. در نظر داشته باشید غرقشدگی در استان گیلان بسیار وابسته به سفرهای مسافران و تمایل به شنا کردن توسط مردم بومی منطقه است و پاندمی کرونا و قرنطینههای طولانی منجر به کاهش سفرها به شمال کشور و کاهش تمایل به حضور و شنا کردن مردم بومی در دریا میشود که روی روند غرقشدگی و متغیر تحت بررسی ما تأثیر میگذارد. اگرچه براساس مطالعات دیگر روند مرگ ناشی از غرقشدگی در گیلان کمی کاهشی است، اما باتوجهبه شیوع کوویدـ19 در دوره مطالعه انتظار کاهش بیشتر در میزان بروز موارد غرقشدگی کشنده و غیرکشنده وجود داشت که تحلیل روند نمودار نشان میدهد همهگیری کوویدـ19 تأثیری در روند مرگ ناشی از غرقشدگی کودکان نداشت. در مطالعه داودی و همکاران که به بررسی روند غرقشدگان در کشور ایران پرداختند، نشان داده شد روند مرگ ناشی ازغرقشدگی در کشور روند کاهشی پیدا کرده است [۲۰]. در تحقیق اکبرپور و همکاران روند غرقشدگی در استانهای شمالی کشور نزولی نشان داده شد [۲۲] که با نتایج مطالعه ما همسو است. از عمده دلایل کاهش موارد مرگ ناشی از غرقشدگی میتواند کم شدن مواجهه و ایجاد برنامههای پیشگیری از موارد غرقشدگی باشد.
در مطالعه حاضر اختلاف قابلتوجهی در فصول مختلف برای غرقشدگی دیده شد. بیشترین فراوانی غرقشدگی کل مربوط به ماههای فصل تابستان (تیر، مرداد و شهریور) بود. کمترین فراوانی غرقشدگی نیز در فصل زمستان (دی، بهمن و اسفند) بود. این نتایج با اغلب مطالعات که میزان غرقشدگی را در فصول گرم سال بیشتر گزارش کردهاند مطابقت دارد [۲۳]. البته این موضوع امری بدیهی است. درواقع یکی از دلایل اصلی استفاده بیشتر از دریا و شنا در آبها، گرمای هوا در فصل تابستان است. شنا در دریا و بازیهای آبی یکی از تفریحات اصلی در هوای گرم برای مردم سایر استانهاست که در فصل تابستان وارد استان گیلان میشوند.
نتیجهگیری
این تحقیق نشان داد روند تعداد مرگ ناشی از غرقشدگی در استان گیلان در حال کاهش تدریجی است. باتوجهبه شیوع کوویدـ19 در دوره مطالعه، انتظار کاهش بیشتر در میزان بروز موارد غرقشدگی کشنده و غیرکشنده وجود داشت که تحلیل روند نمودار نشان میدهد که همهگیری کوویدـ19 تأثیری در روند مرگ ناشی از غرقشدگی کودکان نداشت. شیوع بالای خطر غرقشدگی در کودکان گروه سنی ۱۱ تا ۱۵ سال برخلاف مطالعات دیگر نشان میدهد افزایش تعداد غریقنجات در سواحل و آموزش مستمر آنها و توسعه مراکز اورژانس پیشبیمارستانی و هلال احمر در سواحل و محیطهای آبی طبیعی امری ضروری در استان گیلان است. محدود کردن دسترسی کودکان بالای ۵ سال به محیطهای آبی طبیعی با ایجاد فنس اطراف کانالها و استخرهای طبیعی و نظارت والدین برای کودکان زیر ۵ سال شاخص ضروری برای پیشگیری از موارد غرقشدگی کشنده و غیرکشنده غرقشدگی کودکان است.
ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
این مطالعه در کمیته اخلاق دانشگاه علومپزشکی گیلان با شناسه اخلاق (IR.GUMS.REC.1401.278)تصویب شد.
حامی مالی
مطالعه حاضر با حمایت مالی معاونت تحقیقات و فناوری دانشگاه علومپزشکی گیلان انجام شده است.
مشارکت نویسندگان
مفهومسازی و روششناسی، اعتبارسنجی و ویراستاری و نهاییسازی نوشته: علی داودی کیاکلایه و نازنین نوری رودسری؛ تحلیل وتحقیق و بررسی منابع: علی داودی کیاکلایه، محمد جواد طارمی و لیلا کوچکی نژاد ارم ساداتی؛ نگارش پیشنویس: علی داودی کیاکلایه و سجاد داودی کیاکلایه؛ بصرسازی و نظارت: عنایتاله همایی و سجاد داودی کیاکلایه؛ مدیریت پروژه و تأمین مالی: علی داودی کیاکلایه و لیلا کوچکینژاد ارم ساداتی.
تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان این مقاله تعارض منافع ندارد.
تشکر و قدردانی
نویسندگان از سازمانهای اورژانس پیشبیمارستانی، هلال احمر، پزشکی قانونی و آتشنشانی گیلان و همچنین معاونت تحقیقات و فناوری دانشگاه علومپزشکی گیلان که در این پژوهش ما را همراهی کردند تشکر و قدردانی میکنند.