مقدمه
پوسیدگی دندانی یک بیماری عفونی قابل‌انتقال است که عوامل متعددی در بروز آن نقش دارند [1]. طی چند دهه گذشته شیوع پوسیدگی دندان در کودکان ساکن کشورهای توسعه‌یافته کاهش یافته است، ولی در کشورهای در‌حال‌توسعه همچنان پوسیدگی‌های دندانی درمان‌نشده به‌عنوان یک مشکل سلامتی باقی مانده که می‌تواند در کودکان اثرات زیان‌باری به همراه داشته باشد [2، 3]. شیوع کلی پوسیدگی در کودکان در ایران 93 و شیوع پوسیدگی‌های دندانی درمان‌نشده 30 درصد است [2].
پوسیدگی‌های دندانی درمان‌نشده، به پوسیدگی‌های حفره‌دار شدیدی اطلاق می‌شود که می‌تواند باعث بروز درد و ناراحتی، اختلال خواب و مشکلات رفتاری به‌خصوص در سنین پایین شود. به علاوه پوسیدگی دندانی درمان‌نشده و شدید ممکن است اثرات زیان‌باری را در سلامت عمومی کودکان داشته باشد و بر کیفیت زندگی آن‌ها نیز اثر بگذارد [3]. همچنین این مسئله می‌تواند منجر به ایجاد مشکلات در جویدن، تغذیه، کاهش اشتها و به دنبال آن کاهش وزن شود [1]. در 2 دهه گذشته بسیاری از کشورهای در‌حال‌توسعه ،کاهش در پوسیدگی‌های دندانی در کودکان را گزارش کرده‌اند،اما متأسفانه بخش بزرگی از پوسیدگی‌های دندانی به‌صورت درمان‌نشده باقی مانده‌اند که می‌تواند عواقب جدی را به دنبال داشته باشد [4]. 
ترس و اضطراب در دندانپزشکی یک مشکل نسبتاً شایع، به‌ویژه در کودکان است که به‌صورت تاریخی ریشه عمیقی در مردم داشته و عوامل متعددی در بروز آن نقش دارند [5]. اضطراب دندانپزشکی یک واکنش احساسی نرمال به یک یا چند محرک تهدیدکننده و مشکل چند‌بعدی است که شامل ابعاد احساسی و شناختی است. در حال حاضر اطلاعات دقیق و کاملی در ارتباط با اضطراب دندانپزشکی در کودکان و اتیولوژی آن وجود ندارد. مطالعات نشان داده‌اند که عوامل متعددی، مانند تجربیات قبلی ناخوشایند، ترس عمومی و اضطراب والدین روی آن تأثیرگذارند. علی‌رغم تغییر در تجهیزات و روش‌های درمانی، اضطراب دندانپزشکی می‌تواند در نحوه مدیریت والدین در کنترل سلامت دهان کودکان اثرگذار باشد و حتی گاهی منجر به اجتناب از انجام درمان‌های دندانپزشکی شود. در خصوص اعمال خاص، تزریق دندانپزشکی ترسناک‌ترین عمل بوده و به دنبال آن دریل کردن و جرم‌گیری دندان قرار دارند. ترس‌های شایع دیگر شامل حس کردن سوزن و دیدن سوزن است [6].
مطالعه‌ای در ایران نشان داد عدم دسترسی به خدمات مراقبت دندانی همراه با حضور ریسک‌فاکتور‌های متعدد، منجر به پیشرفت ضایعات پوسیده تا درگیری‌های پالپ و سایر عواقب آن می‌شود. بی‌توجهی والدین به درمان دندانپزشکی دلیل دیگری برای این مسئله بود. ترس مرتبط با دندانپزشکی و مشکلات رفتاری می‌تواند منجر به تأخیر در انجام درمان‌های دندانپزشکی و به دنبال آن پیشرفت پوسیدگی‌ها و عواقب احتمالی دندان‌های پوسیده درمان‌نشده شود. کودکان با ترس شدید باید شناسایی شوند و ابتدا با روش‌های کنترل رفتار و آرام‌بخشی یا کاهش ترس توسط متخصص کودکان، تحت درمان دندانپزشکی قرار بگیرند و در صورت بروز رفتارهای اجتنابی می‌توان این کودکان را تحت بیهوشی عمومی درمان کرد [2].
تعدادی از مطالعات نشان داده‌اند اضطراب دندانپزشکی در کودکان با پوسیدگی‌های دندانی مرتبط است، اما اطلاعات زیادی از ارتباط بین شدت پوسیدگی و سطوح بالاتر ترس دندانپزشکی وجود ندارد. اغلب مطالعات در کشورهای توسعه‌یافته انجام شده است و مطالعات کمی در کشورهای در‌حال‌توسعه انجام شده است. نتایج بر‌اساس تفاوت‌های فرهنگی در کشورهای در‌حال‌توسعه و کشورهای توسعه‌یافته متفاوت است. بنابراین در این مطالعه بر آن شدیم تا ارتباط بین اضطراب دندانپزشکی در کودکان را با میزان و شدت پوسیدگی‌های دندانی درمان‌نشده بررسی کنیم [7]. 
شناخت شاخص‌های کلینیکی، اجتماعی‌اقتصادی و جمعیت‌شناختی مرتبط با اضطراب دندانپزشکی در کودکان با پوسیدگی‌های دندانی درمان‌نشده و تلاش جهت کاهش تأثیر این عوامل می‌تواند در نحوه مدیریت والدین و دندانپزشک در کنترل سلامت دهان کودکان اثرگذار باشد و از عواملی که منجر به اجتناب از انجام درمان‌های دندانپزشکی می‌شود جلوگیری شود.

روش‌ها
در این مطالعه تحلیلی‌مقطعی، از آن دسته از بیمارانی که به دانشکده دندانپزشکی دانشگاه علوم‌پزشکی گیلان در سال تحصیلی1398-1399مراجعه کردند، 125 کودک در رنج سنی 4 تا 7 ساله با پوسیدگی‌های دندانی درمان‌نشده با معیارهای ورود، شامل دارا بودن حداقل 1 دندان با پوسیدگی دندانی و pufa index ≥1  (تعداد دندان‌های دارای درگیری پالپی قابل‌رؤیت‌، زخم ناشی از جابه‌جایی دندان، فیستول‌، آبسه) در دندان‌های شیری، سن 4 تا 7 سال و رضایت آگاهانه نوشته‌شده توسط یک والد یا قیم اول، وارد مطالعه شدند. کودکان با بیماری‌های سیستمیک یا عصبی شامل این مطالعه نمی‌شدند. پوسیدگی‌های دندانی درمان‌نشده که با مقیاس تعداد دندان‌های دارای درگیری پالپی قابل‌رؤیت‌، زخم ناشی از جابه‌جایی دندان، فیستول و آبسه اندازه‌گیری شد، به پوسیدگی‌های حفره‌داری اطلاق شد که می‌تواند باعث ایجاد درد و ناراحتی و کاهش کیفیت زندگی به خصوص در کودکان شود.
برای انجام مطالعه در اولین روز ملاقات دندانپزشکی، کودکان تحت ارزیابی‌های اضطراب دندانپزشکی قرار گرفتند. تمام ارزیابی‌های اضطراب در مرحله پایه انجام شد؛ یعنی قبل از اینکه کودکان در معرض هرگونه درمان یا معاینه بالینی قرار بگیرند. همچنین مصاحبه‌گر اطلاعاتی راجع به شرایط اجتماعی‌اقتصادی خانواده از قبیل تعداد خواهر و برادر، سطح تحصیلات والدین، درآمد خانواده و اطلاعات مرتبط با مراجعه قبلی کودک به دندانپزشک را از‌طریق پرسش‌نامه دریافت کرد. بعد از مصاحبه معاینه‌کننده کالیبره‌شده با متخصص دندانپزشکی کودکان، معاینات دهانی کودکان را طبق معیارهای سازمان بهداشت جهانی انجام داد. میزان پوسیدگی دندانی در دندان‌های شیری با استفاده از ایندکس تعداد دندان‌های پوسیده‌شده، از‌دست‌رفته در اثر پوسیدگی و پر‌شده که شامل دندان‌های پوسیده، از‌دست‌رفته یا پرشده است، ارزیابی شد و از ایندکس دندان‌های دارای درگیری پالپی قابل‌رؤیت‌، زخم ناشی از جابه‌جایی دندان، فیستول و آبسه برای طبقه‌بندی شدت بیماری استفاده شد.
مقیاس شاخص مصور چهره‌ای برای ارزیابی اضطراب دندانپزشکی کودکان استفاده شد. این مقیاس شامل یک ردیف 5 تایی از صورت‌ها در محدوده‌ای از «خیلی خوشحال» تا «خیلی غمگین» است. نمره‌دهی این صورت‌ها به این صورت است که 1 برای خوشحال‌ترین صورت و 5 برای غمگین‌ترین صورت است. مصاحبه‌گر از کودک پرسید تا کودک یکی از صورت‌ها را نشان دهد [8]. نمره‌ها ثبت و سپس برای آنالیز طبقه‌بندی شدند: صفر = بدون اضطراب (نمره 1‌FIS=‌)، 1 = اضطراب کم تا متوسط (نمره 3 و 2‌FIS=) و 2‌=‌اضطراب بالا و خیلی بالا (نمره 5 و 4‌FIS‌=). تمام مصاحبه‌ها در اتاق انتظار دندانپزشکی انجام شد. 
معاینات دهانی روی یونیت دندانپزشکی با استفاده از نوریونیت، آینه دندانپزشکی یک‌بار‌مصرف، گاز دندانپزشکی برای کنار زدن دبری‌ها و پوار هوا برای خشک کردن دندان انجام شد. نمره کلی ایندکس تعداد دندان‌های پوسیده‌شده، از‌دست‌رفته در اثر پوسیدگی و پر‌شده محاسبه شد و بیماران طبق تجربه پوسیدگی، بر‌اساس نمره‌های مطرح‌شده طبقه‌بندی شدند: 5-=1‌(low)dmf-t و 6‌≤‌(high)dmf-t. مشابه ایندکس تعداد دندان‌های پوسیده‌شده، از‌دست‌رفته در اثر پوسیدگی و پر‌شده، ایندکس دندان‌های دارای درگیری پالپی قابل‌رؤیت‌، زخم ناشی از جابه‌جایی دندان، فیستول و آبسه طبق شدت پوسیدگی تعیین شد. شدت پوسیدگی برای هر کودک، بر طبق ایندکس تعداد دندان‌های دارای درگیری پالپی قابل‌رؤیت‌، زخم ناشی از جابه‌جایی دندان، فیستول و آبسه کلی کودک طبقه‌بندی شد: نمره 1 (pufa index=1)، نمره 2 (pufa index‌=2) و نمره 3 (pufa index‌≥3) [9]. 
برای توصیف داده‌های کیفی از فراوانی و درصد و برای داده‌های کمی از میانگین و انحراف معیار استفاده شد، ضمن اینکه برای هر دو مقیاس اندازه‌گیری از جداول و نمودارهای توصیفی مناسب استفاده شد. برای بررسی ارتباط و مقایسه گروه‌ها در صورت برقراری فرض‌های مربوطه از آزمون کای‌دو و در غیر این صورت از آزمون دقیق فیشر استفاده شد. همچنین برای بررسی اثر همزمان متغیرها در مدل از مدل‌های رگرسیون لجستیک 2 وجهی و ترتیبی استفاده شد.نرم‌افزار مورد استفاده spss نسخه 24 بود. سطح معناداری در تمام آزمون‌ها 0/05 در نظر گرفته شد.
برای تعیین حجم نمونه، با‌توجه‌به بررسی ارتباط اضطراب دندانپزشکی در کودکان با پوسیدگی‌های دندانی درمان‌نشده، باید میزان همبستگی بین این دو متغیر و یا نزدیک به این دو متغیر در برآورد حجم نمونه لحاظ شود. برای این کار، از فرمول همبستگی استفاده شده است. با در نظر گرفتن توان 90 درصد، سطح خطای 0/05 و همبستگی برابر با 0/27 ، حجم نمونه برابر با حداقل 124/73، برابر با 125 در نظر گرفته شد. حجم نمونه براساس عنوان مطالعه و میزان پوسیدگی محاسبه شده است (فرمول شماره 1).




یافته‌ها
125 کودک در این مطالعه شرکت کردند. جدول شماره 1 وضعیت کلینیکی و جمعیت‌شناختی نمونه‌ها را نشان می‌دهد.


براساس نتایج، 81 نفر از‌نظر سن بیشتر از 6 سال (64/8 درصد) و مابقی کوچک‌تر از 6 سال بودند، 64 نفر (51/2 درصد) دختر و مابقی پسر بوده‌اند. 71 نفر (56/8 درصد) سابقه تجربه قبلی دندانپزشکی داشتند. 54 نفر (43/2 درصد) 1 خواهر یا برادر داشتند. 59 نفر (47/2 درصد) از والدین این کودکان دارای مدرک دیپلم و مابقی به ترتیب لیسانس (29/6 درصد)، زیر دیپلم (16/8 درصد)، فوق لیسانس (5/6 درصد) و دکترا و بالاتر (0/8 درصد) داشتند. 91 نفر (72/8 درصد) از والدین از‌لحاظ سطح درآمد در حد کفاف مخارج زندگی و مابقی به ترتیب کمتر از مخارج زندگی (24/8 درصد) و بیش از کفاف مخارج زندگی (2/4 درصد) درآمد داشتند. 
براساس نتایج، 65 نفر (52 درصد) اضطراب کم تا متوسط و مابقی به ترتیب بدون اضطراب (29/6 درصد) و اضطراب بالا و خیلی بالا (18/4 درصد) داشتند. از‌لحاظ فراوانی میزان پوسیدگی دندان در افراد مورد‌بررسی 62 نفر (50/4 درصد) پوسیدگی کم و مابقی پوسیدگی زیاد داشتند و از‌لحاظ فراوانی شدت پوسیدگی دندان در افراد موردبررسی 45 نفر (36 درصد) pufa index=2 و مابقی به ترتیب pufa index=1 (35/2 درصد) و pufa index‌≥3 (28/8 درصد) بودند.
جدول شماره 2 ارتباط بین شرایط بالینی و اجتماعی‌اقتصادی و اضطراب دندانپزشکی را نشان می‌دهد.


بین اضطراب دندانپزشکی با میزان و شدت پوسیدگی‌های دندانی برحسب سن ارتباط معناداری وجود ندارد. بین میزان اضطراب دندانپزشکی در کودکان با میزان پوسیدگی در دختران ارتباط معناداری وجود داشت (0/027=p). اما بین میزان اضطراب دندانپزشکی در کودکان با شدت پوسیدگی بر‌حسب جنسیت ارتباط معناداری وجود نداشت.
بین میزان اضطراب دندانپزشکی در کودکان با میزان پوسیدگی در خانواده‌هایی که در آن‌ها مجموع تعداد خواهر و برادر 2 نفر بودند، ارتباط معناداری وجود داشت (0/018=p). اما بین میزان اضطراب دندانپزشکی در کودکان با شدت پوسیدگی بر‌حسب تعداد خواهر و برادر ارتباط معناداری وجود نداشت. براساس نتایج، بین میزان اضطراب دندانپزشکی در کودکان با میزان و شدت پوسیدگی، بر‌حسب سطح درآمد والدین، تحصیلات و تجربه قبلی دندان‌پزشکی ارتباط معناداری وجود نداشت. 

بحث 
پژوهش حاضر با هدف بررسی ارتباط اضطراب دندانپزشکی در کودکان با میزان و شدت پوسیدگی‌های دندانی درمان‌نشده در کودکان 4 تا 7 سال انجام شد. این مطالعه مطابق با 2 مطالعه مقطعی دیگر نشان داد در بررسی ارتباط میزان اضطراب دندانپزشکی در کودکان با میزان و شدت پوسیدگی‌های درمان‌نشده برحسب سن بین میزان اضطراب دندانپزشکی در کودکان با میزان و شدت پوسیدگی در گروه‌های سنی موردبررسی ارتباط معناداری وجود نداشت [7، 10].
 این مطالعات نشان می‌دهد ضایعات پوسیدگی یا ضایعات پوسیدگی عمیق‌تر‌، تجربه پوسیدگی و میزان شدت پوسیدگی نقش قابل‌توجهی در میزان اضطراب کودکان ایفا نمی‌کند. اما در مطالعه‌ای دیگر ارتباط معناداری بین سن و اضطراب دندانپزشکی مشاهده شد. گزارش شده است که میزان اضطراب دندانپزشکی با سن کاهش می‌یابد [11، 12]. به‌گونه‌ای که کودکان با سن بیشتر اضطراب کمتر را تجربه می‌کنند. این مسئله می‌تواند با پیشرفت توانایی‌های شناختی مرتبط باشد و همچنین روش‌هایی که کودکان یاد می‌گیرند تا با موقعیت‌های اضطراب‌آور مقابله کنند. کودکان بزرگ‌تر توانایی شناختی بهتری دارند، فهم بهتری از محیط اطرافشان و درک بهتری از موقیت‌های ترسناک دارند؛ بنابراین آن‌ها کمتر مستعد اضطراب دندانپزشکی هستند. به علاوه کودکان پیش‌مدرسه‌ای بزرگ‌تر توضیحات والدین و دندانپزشک را بهتر درک می‌کنند و بنابراین اضطراب دندانپزشکی آن‌ها کاهش می‌یابد.
در این مطالعه مشاهده کردیم بین میزان اضطراب دندانپزشکی در کودکان با میزان و شدت پوسیدگی‌های دندانی درمان‌نشده برحسب جنسیت در دختران ارتباط معناداری وجود داشت. طوری که در افراد بدون اضطراب درصد بالاتری دارای پوسیدگی‌های دندانی بودند. در یک مطالعه دیگر دریافتند تفاوت جنسیت بعد از 9 سالگی قابل‌توجه می‌شود و دختران به‌طور قابل‌توجهی اضطراب بالاتری را نشان می‌دهند [13]. در مطالعه‌ای دیگر نیز که ارتباط بین اضطراب دندانپزشکی و رفتار سلامت دهان و تجربه پوسیدگی دندانی را بررسی می‌کرد مشاهده کردند دختران اضطراب بالاتری را نسبت به پسرها تجربه می‌کنند [14]. اما در مطالعه‌ای که شیوع ترس دندانی و ارتباط آن با پوسیدگی دندان‌های شیری در کودکان 7 ساله را بررسی می‌کرد [15] و مطالعه‌ای دیگر که شیوع ترس دندانی و ارتباط آن با پوسیدگی‌های دندانی و بیماری‌های لثه را مورد مطالعه قرار داد، ارتباطی بین ترس دندانپزشکی و جنس یافت نشد [16]. شاید علت اضطراب بیشتر دختران نسبت به پسرها این است که پسران ترس خود را به‌صورت خشم و عصبانیت بروز می‌دهند. به همین علت پسرها اضطراب کمتری را تجربه می‌کنند.
براساس نتایج این مطالعه در بررسی ارتباط بین میزان اضطراب دندانپزشکی در کودکان با میزان و شدت پوسیدگی در خانواده‌هایی که در آن‌ها مجموع تعداد خواهر و برادر 2 نفر بودند ارتباط معناداری وجود داشت (0/018=p). به‌طوری‌که درصد بالاتری از افرادی که اضطراب بالا و خیلی بالا داشتند میزان پوسیدگی کم داشتند. اما در مطالعه‌ای با عنوان «ترس و اضطراب دندانپزشکی کودکان» مشاهده کردند کودکانی که خواهر و برادر دارند اضطراب بالاتری را نسبت به کودکان تک فرزند تجربه می‌کنند [17]. در مطالعه‌ای دیگر مشاهده شد کودکان پیش‌مدرسه‌ای با 3 یا تعداد بیشتری خواهر و برادر سطوح اضطراب دندانپزشکی بالاتری را تجربه می‌کنند [7]. همچنین در مطالعه‌ای که تجربه دندانپزشکی قبلی و ترس بر روی کیفیت زندگی مرتبط با سلامت دهانی را بررسی می‌کرد ، ارتباط معناداری بین تعداد بیشتر خواهر و برادر و سطوح بالاتر ترس و اضطراب مشاهده شده است [18]. یک توضیح برای این مسئله این است که کودکان خانواده‌های بزرگ‌تر می‌توانند به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم در معرض رفتارهای دندانپزشکی خواهر و برادر خود قرار بگیرند یا آن‌ها می‌توانند رفتارهای اضطرابی‌ای که خواهر و برادرشان در حین درمان‌های دندانپزشکی نشان می‌دهند را مشاهده کنند؛ بنابراین انتظار می‌رود کودکان با تعداد خواهر و برادر بیشتر ممکن است برای افکار منفی مستعد باشند که می‌تواند روی اضطراب دندانپزشکی آن‌ها تأثیر بگذارد.
در مطالعه حاضر همچون مطالعه ساعتچی و همکاران ارتباطی بین میزان اضطراب دندانپزشکی در کودکان با میزان و شدت پوسیدگی‌های دندانی درمان‌نشده بر‌حسب تحصیلات والدین مشاهده نشد [19]. اما در مطالعه‌ای دیگر به این نتیجه رسیدند که درآمد پایین خانواده، مادران با مدت تحصیل کمتر از 9 سال و زندگی با 2 یا تعداد بیشتر خواهر و برادر به‌طور قابل‌توجهی با کیفیت پایین‌تر زندگی و سلامت دهانی مرتبط است [20]. در مطالعه‌ای دیگر نتیجه‌گیری کردند که کودکانی که مادرانشان تحصیلات کمتری دارند به‌طور منظم برای ملاقات‌های دندانپزشکی مراجعه نمی‌کنند و در خطر عدم دریافت کمک‌ها و درمان‌های دندانپزشکی قرار می‌گیرند [21]. 
در مطالعه حاضر اضطراب دندانپزشکی در کودکان با میزان و شدت پوسیدگی‌های دندانی درمان‌نشده بر‌حسب سطح درآمد والدین ارتباط معناداری نداشت. اما در مطالعه‌ای دیگر دریافتند فاکتورهای اجتماعی‌اقتصادی مثل میزان درآمد و میزان تحصیلات خانواده یک پیش‌گویی‌کننده مهم در کیفیت زندگی مرتبط با سلامت دهان است [22]. همچنین در مطالعه مرداد و همکاران و مطالعه سیلوریا و همکاران دریافتند کودکان با خانواده‌های ضعیف‌تر و آن‌هایی که تا به حال به دندانپزشکی مراجعه نکرده‌اند به‌طور قابل‌توجهی ترس دندانپزشکی بیشتری را تجربه می‌کنند [18، 23]. 
در مطالعه حاضر بررسی ارتباط میزان اضطراب دندانپزشکی در کودکان با میزان و شدت پوسیدگی‌های دندانی درمان‌نشده برحسب تجربه قبلی دندانپزشکی نشان داد ارتباط معناداری بین آن دو وجود نداشت. در مطالعه‌ای دیگر نیز هیچ ارتباطی بین تجربه درمان‌های ترمیمی و سطوح بالاتر اضطراب دندانپزشکی یا شاخص بهداشت دهان وجود نداشت. اما کودکانی که تجربه قبلی درمان ترمیمی و ملاقات‌های اورژانسی داشتند، میزان بالاتری از پوسیدگی دندانی را تجربه می‌کنند و میزان پوسیدگی دندانی در آن دسته از کودکانی که ملاقات اورژانسی داشتند بالاترین بود [24]. اما مطالعه الشورایم و همکاران نشان داد کودکانی که در 1 سال گذشته به علت ترس دندانپزشکی ملاقاتی با دندانپزشک نداشته‌اند یا آن‌هایی که تا به حال دندانپزشک راملاقات نکرده‌اند یا کسانی که هنگام درد به دندانپزشکی مراجعه می‌کنند یا کودکانی که در تجربه قبلی از دندانپزشکی، درد را گزارش کرده‌اند‌، به‌طور قابل‌توجهی سطوح بالاتری از ترس دندانپزشکی را تجربه می‌کنند [25]. مطالعه‌ای دیگر نیز نشان داد سطوح بالای اضطراب دندانپزشکی در کودکان در ارتباط با تجربه منفی دندانپزشکی در گذشته است [12]. 
در بخش انتهایی مطالعه مشاهده شد بین افزایش اضطراب و افزایش میزان و شدت پوسیدگی ارتباط معناداری وجود ندارد. برخلاف نتایج به‌دست‌آمده در مطالعه‌ای دریافتند ترس و اضطراب دندانپزشکی یک عامل مهم در پوسیدگی دندانی درمان‌نشده است [4]. در مطالعه‌ای دیگر نیز ارتباط معناداری بین درد و پوسیدگی دندانی و ترس و اضطراب دندانپزشکی باتوجه‌به شرایط اجتماعی‌اقتصادی و فقدان خدمات دندانپزشکی موردنیاز در کودکی یافتند [26]. مطالعه استر و همکاران نیز نشان داد اضطراب دندانپزشکی یک پیش‌گویی‌کننده مهم برای پوسیدگی‌های دندانی است [27]. علت این نتیجه در مطالعه حاضر می‌تواند به نیاز به جامعه آماری بزرگ‌تری از دانشکده دندانپزشکی گیلان مرتبط باشد.

نتیجه‌گیری
با‌توجه‌به نتایج این مطالعه مشاهده شد ارتباطی بین افزایش اضطراب و افزایش میزان و شدت پوسیدگی وجود ندارد و عواملی مثل سن و عوامل اجتماعی‌اقتصادی مثل میزان تحصیلات والدین، درآمد خانواده و یا تجربه قبلی دندانپزشکی بر میزان اضطراب و میزان و شدت پوسیدگی تأثیر ندارند.

ملاحظات اخلاقی
پیروی از اصول اخلاق پژوهش
این مطالعه توسط کمیته اخلاق دانشگاه علوم‌پزشکی گیلان تصویب شد (کد اخلاق: IR.GUMS.REC.1399.240).

حامی مالی
این تحقیق هیچ‌گونه کمک مالی از سازمان‌های تأمین مالی در بخش‌های عمومی، تجاری یا غیرانتفاعی دریافت نکرد.

مشارکت نویسندگان
مفهوم‌سازی، روش‌شناسی، اعتبار‌سنجی، نظارت، مدیریت پروژه و ویراستاری و نهایی‌سازی نوشته: آتوسا جانشین؛ تحلیل، تحقیق و بررسی، منابع، نگارش پیش نویس، بصری‌سازی: الهام غلامحسین‌پور

تعارض منافع
بنابر اظهار نویسندگان این مقاله تعارض منافع ندارد.
 

References

1. Ramos-Jorge J, Pordeus IA, Ramos-Jorge ML, Marques LS, Paiva SM. Impact of untreated dental caries on quality of life of preschool children: Different stages and activity. Community Dentistry and Oral Epidemiology. 2014; 42(4):311-22. [DOI:10.1111/cdoe.12086] [PMID]
2. Ramazani N, Rezaei S. Evaluation of the prevalence of clinical consequences of untreated dental caries using PUFA/pufa index in a group of Iranian children. Iranian Journal of Pediatrics. 2017; 27(1):e5016. [DOI:10.5812/ijp.5016]
3. Gradella CM, Bernabé E, Bönecker M, Oliveira LB. Caries prevalence and severity, and quality of life in Brazilian 2-to 4-year-old children. Community Dentistry and Oral Epidemiology. 2011; 39(6):498-504. [DOI:10.1111/j.1600-0528.2011.00625.x] [PMID]
4. Murthy AK, Pramila M, Ranganath S. Prevalence of clinical consequences of untreated dental caries and its relation to dental fear among 12-15-year-old schoolchildren in Bangalore city, India. European Archives of Paediatric Dentistry. 2014; 15(1):45-9. [DOI:10.1007/s40368-013-0064-1] [PMID]
5. Brukiene V, Aleksejuniene J, Balciuniene I. Is dental treatment experience related to dental anxiety? A cross-sectional study in Lithuanian adolescents. Stomatologija. 2006; 8(4):108-15. [PMID]
6. Nowak AJ. Pediatric dentistry: Infancy through adolescence. Amsterdam: Elsevier; 2019. [Link]
7. Abanto J, Vidigal EA, Carvalho TS, Sá SN, Bönecker M. Factors for determining dental anxiety in preschool children with severe dental caries. Brazilian Oral Research. 2017; 31:e13.[DOI:10.1590/1807-3107bor-2017.vol31.0013] [PMID]
8. Dean JA, Avery DR, McDonald RE. McDonald and Avery dentistry for the child and adolescent-E-book. Amsterdam: Elsevier Health Sciences; 2010. [Link]
9. Iida H, Auinger P, Billings RJ, Weitzman M. Association between infant breastfeeding and early childhood caries in the United States. Pediatrics. 2007; 120(4):e944-e52. [DOI:10.1542/peds.2006-0124] [PMID]
10. Taani DQ, El-Qaderi SS, Abu Alhaija ES. Dental anxiety in children and its relationship to dental caries and gingival condition. International Journal of Dental Hygiene. 2005; 3(2):83-7. [DOI:10.1111/j.1601-5037.2005.00127.x] [PMID]
11. Akbay Oba A, Dülgergil CT, Sönmez IS. Prevalence of dental anxiety in 7-to 11-year-old children and its relationship to dental caries. Medical Principles and Practice. 2009; 18(6):453-7. [DOI:10.1159/000235894] [PMID]
12. Ten Berge M, Veerkamp J, Hoogstraten J. The etiology of childhood dental fear: The role of dental and conditioning experiences. Journal of Anxiety Disorders. 2002; 16(3):321-9. [DOI:10.1016/S0887-6185(02)00103-2] [PMID]
13. Liddell A, Murray P. Age and sex differences in children's reports of dental anxiety and self-efficacy relating to dental visits. Canadian Journal of Behavioural Science/Revue canadienne des sciences du comportement. 1989; 21(3):270-9. [DOI:10.1037/h0079819]
14. Park SH, Lee NG, Ju HJ, Choi BY, Oh HW, Lee HS. Relationship of dental anxiety with oral health behavior and dental caries experience in adolescents. Journal of Korean Academy of Oral Health. 2015; 39(1):17-24. [DOI:10.11149/jkaoh.2015.39.1.17]
15. Son TM, Ngoc VTN, Tran PT, Nguyen NP, Luong HM, Nguyen H-T, et al. Prevalence of dental fear and its relationship with primary dental caries in 7-year-old-children. Pediatric Dental Journal. 2019; 29(2):84-9. [DOI:10.1016/j.pdj.2019.04.002]
16. Prathima G, Varghese AS, Sajeev R, Kayalvizhi G, Sanguida A, Balaji AS. Prevalence of dental fear and its relationship to dental caries and gingival disease among school children in Puducherry: A cross-sectional study. Journal of Advanced Clinical and Research Insights. 2017; 4(3):88-91. [Link]
17. Wu L, Gao X. Children's dental fear and anxiety: Exploring family related factors. BMC Oral Health. 2018; 18(1):100. [DOI:10.1186/s12903-018-0553-z] [PMID]
18. Merdad L, El-Housseiny AA. Do children's previous dental experience and fear affect their perceived oral health-related quality of life (OHRQoL)? BMC Oral Health. 2017; 17(1):47. [DOI:10.1186/s12903-017-0338-9] [PMID]
19. Saatchi M, Abtahi M, Mohammadi G, Mirdamadi M, Binandeh ES. The prevalence of dental anxiety and fear in patients referred to Isfahan Dental School, Iran. Dental Research Journal. 2015; 12(3):248-53. [PMID]
20. de Paula JS, Leite IC, de Almeida AB, Ambrosano GM, Mialhe FL. The impact of socioenvironmental characteristics on domains of oral health-related quality of life in Brazilian schoolchildren. BMC Oral Health. 2013; 13:10. [DOI:10.1186/1472-6831-13-10] [PMID]
21. Goettems ML, Ardenghi TM, Demarco FF, Romano AR, Torriani DD. Children's use of dental services: Influence of maternal dental anxiety, attendance pattern, and perception of children's quality of life. Community Dentistry and Oral Epidemiology. 2012; 40(5):451-8. [DOI:10.1111/j.1600-0528.2012.00694.x] [PMID]
22. Gururatana O, Baker SR, Robinson PG. Determinants of children's oral-health-related quality of life over time. Community Dentistry and Oral Epidemiology. 2014; 42(3):206-15. [DOI:10.1111/cdoe.12080] [PMID]
23. Silveira ERD, Goettems ML, Demarco FF, Azevedo MS. Clinical and individual variables in children's dental fear: A school-based investigation. Brazilian Dental Journal. 2017; 28(3):398-404. [DOI:10.1590/0103-6440201601265] [PMID]
24. Rojas-Alcayaga G, Uribe L, Barahona P, Lipari A, Molina Y, Herrera A, et al. Dental experience, anxiety, and oral health in low-income chilean children. Journal of Dentistry for Children. 2015; 82(3):141-6. [PMID]
25. Alshoraim MA, El-Housseiny AA, Farsi NM, Felemban OM, Alamoudi NM, Alandejani AA. Effects of child characteristics and dental history on dental fear: Cross-sectional study. BMC Oral Health. 2018; 18(1):33. [DOI:10.1186/s12903-018-0496-4] [PMID]

26. Torriani DD, Ferro RL, Bonow ML, Santos IS, Matijasevich A, Barros AJ, et al. Dental caries is associated with dental fear in childhood: findings from a birth cohort study. Caries Research. 2014; 48(4):263-70. [DOI:10.1159/000356306] [PMID]
27. Kruger E, Thomson WM, Poulton R, Davies S, Brown RH, Silva PA. Dental caries and changes in dental anxiety in late adolescence. Community Dentistry and Oral Epidemiology. 1998; 26(5):355-9. [DOI:10.1111/j.1600-0528.1998.tb01973.x] [PMID]